مثالى از آن كتاب كه به كار ما مىآيد : در آيهء
« وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ . .
. » « 1 » واژهء « فكلوا » با حرف « ف » آمده ، اما در آيهء
« وَ إِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَ كُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ . .
. » « 2 » واژهء « و كلوا » با حرف « و » آمده ، با اينكه هر دو آيه دربارهء يك ماجراست . اسكافى دربارهء راز اين اختلاف در تعبير چنين مىگويد :
در هر فعلى كه متعلق آن همچون تعلق جواب شرط به شرط ، بدان عطف شود و معطوف عليه و معطوف روى هم به معنى شرط و جزا باشند اصل بر اين است كه عطف جملهء دوم بر اول با حرف « فاء » انجام مىشود . مانند آيهء
« وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا »
. در اين آيه « اكل » متعلق به « دخول » است ؛ و « دخول » موجب ايصال به « اكل » مىشود ؛ در نتيجه وجود « اكل » متعلق به وجود « دخول » است . بر خلاف آيهء
« وَ إِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَ كُلُوا »
كه « سكنا » ملازم با اقامت در طول زمان است ، و وجود « اكل » اختصاصى به « سكنا » ندارد ، زيرا كسى كه وارد باغى مىشود نيز گاه در حال عبور از ميوههاى آن مىخورد . بنابراين ، چون تعلق وجود « اكل » به « سكنا » همچون تعلق جواب شرط به شرط نيست .
عطف با « واو » صورت گرفته نه با « فاء » .
اختلاف قوا و مقدورات
بدون شك قوا و مقدورات ما در شناخت شرايط ، و كاربرد تعابير متناسب با آنها بسيار متفاوت است و عرصهء انتخاب تعابير مناسب با هر شرايطى پر است از مفردات و تركيبات كلامى متنوع و گوناگون . انسان چگونه مىتواند همهء اين مفردات و تركيبات متنوع را برشمرد و براى سنجش و مقايسه آنها معيار و ميزانى بنا كند تا در پرتو احوال و مقتضياتى كه توجه بدان لازمهء سخن بليغ است [ و ما بدان اشاره كرديم ] زمينهء انتخاب
هامش
اين انتساب ترديد كرده و آن را اثر راغب اصفهانى دانستهاند . به ويژه كه در اين كتاب ذيل تفسير سورهء كافرون ، مؤلف به تأليف ديگر خود به نام جامع التفسير ارجاع مىدهد . و چنان كه روشن است ، جامع التفسير متعلق به راغب اصفهانى است و نسخههايى از آن نيز موجود است . علاوه بر اين ، هيچيك از صاحبان تراجم در ميان آثار اسكافى كتابى به نام جامع التفسير ذكر نكرده است . - مجلهء بيّنات ، سال دوم ، شماره 2 ، تابستان 74 ؛ سير نگارشهاى علوم قرآنى ( 4 ) ، محمد تقى مهدوى راد .
( 1 ) . « و هنگامى كه گفتيم به اين شهر درآييد و از آن هرجا كه خواهيد به فراوانى بخوريد . . . » ( بقره : 58 )
( 2 ) . « و آنگاه كه به آنان گفته شد در اين شهر جاى گيريد و از نعمت آن هرجا كه خواهيد بخوريد . . . » ( اعراف : 161 )