عقيدهء اول عقيدهء پيشينيان است كه مذهب مفوّضه ( با كسر و تشديد واو ) خوانده مىشود . و آن تفويض و واگذاردن معانى متشابه - پس از تنزيه و پاك دانستن خدا از معانى ظاهرى محال - تنها به خود اوست . اينان براى اثبات عقيدهء خود دو دليل ارائه مىكنند :
دليل عقلى . و آن چنين است كه تعيين مراد شارع از اين متشابهات صرفا از طريق قوانين لغت و استعمالات عرب ممكن مىشود ، كه اين طرق چيزى بيش از ظن و گمان افاده نمىكند . در حالى كه مىدانيم موضوع صفات خداوند جزو عقايد است و در اعتقادات ظن و گمان كفايت نمىكند ، بلكه بايد يقين حاصل كرد و راهى براى فهم يقينى صفات خداوند وجود ندارد ؛ پس بايد در معناى اين آيات توقف و معناى دقيق آن را به خداوند دانا و آگاه واگذار كرد .
دليل نقل . در اين دليل بر احاديث متعددى اعتماد شده است . از جمله اين احاديث است : حديث عايشه كه قبلا ذكر شد . در اين حديث آمده است : « فإذا رأيت الذين يتبعون ما تشابه منه ، فأولئك الذين سمى اللّه ، فاحذرهم » . روايت طبرانى در كتاب الكبير از ابو مالك اشعرى « 1 » كه از رسول خدا ( ص ) شنيد كه فرمود : « لا أخاف على امتى إلا ثلاث خلال : أن يكثر لهم المال فيتحاسدوا فيقتلوا ؛ و أن يفتح لهم الكتاب فيأخذه المؤمن يبتغى تأويله و ما يعلم تأويله إلا اللّه . » « 2 » ديگر روايت ابن مردويه از پدرش و او از جدش و او از رسول خدا ( ص ) كه فرمود : « إن القرآن لم ينزل ليكذب بعضه بعضا فما عرفتم منه فاعملوا به و ما تشابه فآمنوا به . » « 3 » ديگر روايت دارمى « 4 » از سليمان بن يسار كه گفت
هامش
( 1 ) . حارث بن حارث اشعرى ، ابو مالك ، صحابى . ( تهذيب التهذيب ، عسقلانى ، 2 : 137 )
( 2 ) . « بر امتم از سه چيز بيم دارم : اول آنكه ثروتشان فراوان شود و به يكديگر حسد برده به جنگ با هم برخيزند . دوم آنكه كتاب خدا برايشان گشوده گردد و مؤمن تأويل آن را برگزيند در حالى كه كسى جز خدا تأويل آن را نمىداند . »
( 3 ) . « قرآن نازل نشد تا بخشى از آن بخشى ديگر را تكذيب كند . بنابراين هرچه از آيات آن دانستيد بدان عمل كنيد و به متشابهات آن ايمان ورزيد . » ( معترك الأقران فى إعجاز القرآن ، سيوطى ، ج 1 : 106 ؛ الإتقان ، سيوطى ، ج 2 ، نوع 43 : 9 ) مؤلف در سند اين حديث نام يكى از راويان را از قلم انداخته است . سيوطى در معترك سند آن را چنين نقل مىكند : أخرجه ابن مردويه عن حديث عمرو بن شعيب عن أبيه عن جده عن رسول اللّه ( ص ) قال . . . » . ( معترك الأقران ، سيوطى : 1 : 139 )
( 4 ) . عبد اللّه بن عبد الرحمن بن الفضل بن بهرام تميمى دارمى سمرقندى ، ابو محمد ( 181 - 255 ه . ق )