و . . . كه در مبحث هفتم جلد اول از همين كتاب به كفايت درباره آن سخن گفتيم ، دوم آيات مشكلى كه درباره خداوند متعال وجود دارد و آيات صفات يا آيات متشابه در صفات خداوند ناميده مىشوند .
ابن لبان « 1 » در اين موضوع كتاب مستقلى به نام رد الآيات المتشابهات إلى الآيات المحكمات دارد . [ و در آن راجع به ] آياتى نظير
« الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى »
و امثال آن . [ سخن گفته است ] علت اينكه ابن لبان اين نوع از متشابهات را موضوع كتابى مستقل قرار داد آن بود كه نوع مذكور معركهء آراء قرار گرفته و بسيارى از پيشينيان و متأخران را به فتنه گرفتار ساخته است .
نظر برتر دربارهء آيات متشابه در صفات خدا
دانشمندان ما كه خداوند پاداش خيرشان دهد - دربارهء اين نوع از متشابهات بر 3 نكته اتفاقنظر دارند ، و در موارد ديگر به اختلاف گراييدهاند :
اول ، برگرداندن آيات متشابه در صفات الهى از ظاهر ممتنع آنها و اعتقاد به اينكه ظواهر اين آيات قطعا مورد نظر شارع نيست ، چرا كه دلايل قطعى و تعاليم خود شارع در محكماتش بطلان معانى ظاهرى آيات مذكور را اثبات مىكند .
دوم ، هرگاه امر دفاع از اسلام منوط به تأويل اين دسته از متشابهات بود ، تأويل آنها به گونهاى كه شبهات گمراهان و طعن طاعنان را دفع كند واجب است .
سوم ، هرگاه متشابه تنها يك تأويل داشته باشد كه به ذهن و عقل نزديك و مأنوس آيد ، بنا به اجماع پذيرش آن واجب است . مانند آيهء
« . . . وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ . .
. » « 2 » زيرا اينكه ذات خداوند با خلق باشد قطعا محال است . لذا غير از اين معناى ظاهر ، يك تأويل بيشتر وجود ندارد و آن اينكه بودن با خلق به معنى احاطه او بر خلق از نظر علم و سمع و بصر و قدرت و اراده است .
اما اختلاف عالمان در غير از سه محور مذكور ، به صورت سه عقيده تبلور يافته است :
هامش
( 1 ) . محمد ابن احمد بن عبد المؤمن اسعودى دمشقى ، شمس الدين ، ابن لبان ( 679 - 749 ) مفسر و اديب از آثار اوست : ألفية ، ديوان خطيب ، إزالة الشبهات عن الآيات و الأحاديث المتشابهات و معانى الآيات المتشابهات إلى معانى الآيات المحكمات . ( الأعلام زركلى ، 5 : 327 )
( 2 ) . « . . . و او هرجا كه باشيد با شماست . . . » ( حديد : 4 )