كرد و متشابه عبارت است از لفظ داراى معناى پوشيده كه بدون تعيين معناى آن به طور مشخص بايد بدان ايمان آورد ، در پاسخ مىگوييم عبارت ذكر شده از بيان چنين مقصودى قاصر است ؛ و اينكه مراد ايشان چنين بوده است موجب نمىشود كه ظاهر آن عبارت مورد انتقاد قرار نگيرد .
2 . محكم يعنى آنچه داراى معنايى معقول باشد ، و متشابه ضد آن است . مانند تعداد نمازها ، و اختصاص روزه واجب به ماه رمضان و نه ماه شعبان . « 1 » اين تفسير از محكم و متشابه نيز نمىتواند همهء انواع لفظ را از نظر وضوح و پوشيدگى معنا در بر بگيرد .
3 . محكم آن است كه لفظش تكرار نشده باشد و متشابه آن است كه لفظش تكرار شده باشد . در نقد اين نظر بايد گفت كه اين معنا در مورد متشابه به معناى لغوى آن نزديكتر است تا معناى اصطلاحى همهء عالمان . و اساسا به مسئله وضوح و پوشيدگى معنا توجه ندارد .
4 . محكم حكمى است كه نسخ نشده ، و متشابه حكمى است كه نسخ شده باشد . « 2 » اين نظر بيانگر اصطلاح ديگرى از محكم و متشابه است كه پيش از اين شرح داديم .
نظر به اينكه اين آراء از نظريات پيشين ضعيفتر و از نظر عمق و محتوا بسيار سستتر است ، آنها را جداگانه ذكر كرديم و با آراء گذشته در يك رديف قرار نداديم :
در هر حال مسئله ساده و آسان است زيرا بحث درباره آن به اصطلاح و يا چيزى شبيه اصطلاح بازمىگردد و در اصطلاح مناقشه نيست ؛ و اگر اين مشكل در ميان نبود كه تفسير آيهء آل عمران ، كه در كلام ما و رازى مورد بحث قرار گرفت ، بر اساس اين آراء ضعيف به سهولت ممكن نيست ، خود را در نقد و مناقشه در آراء مختلف و نهايتا انتخاب نظر رازى از ميان آنها به زحمت نمىانداختيم .
هامش
( 1 ) . معترك الأقران ، سيوطى ، ج 1 : 104 و 103 .
( 2 ) . اين قول متعلق به ابن عباس است . و ابن ابو حاتم آن را از طريق علىّ بن ابى طلحه از ابن عباس نقل كرده و سيوطى آن را در الإتقان آورده است . - الإتقان ، ج 2 ، نوع 43 : 6 .