منشأ تشابه ، اقسام و نمونههاى آن
از آنچه گذشت اجمالا دريافتيم كه منشأ تشابه بعضى از آيات پوشيدگى مراد شارع در كلام وى است .
در تشريح اين نكته بايد گفت كه اين تشابه گاه به لفظ گاه به معنا و در پارهاى از موارد به لفظ و معنا هر دو بازمىگردد .
قسم اول : مواردى است كه در آن تشابه تنها به پوشيدگى در لفظ بازمىگردد . لفظ يا مفرد است يا مركب . در لفظ مفرد گاه پوشيدگى ناشى از غرابت معناى آن است ، يا ناشى از اشتراك معنا . و پوشيدگى لفظ مركّب يا ناشى از اختصار آن است ، يا ناشى از مبسوط بودن آن ، و يا ناشى از نحوهء نظم و ترتيب آن .
مثال تشابه در لفظ مفرد به سبب غرابت معنا و ندرت استعمال آن لفظ « الأبّ ( به تشديد باء ) در آيهء
« وَ فاكِهَةً وَ أَبًّا »
« 1 » است . و « ابّ » گياهى است كه حيوانات آن را مىچرند . زيرا در آيهء بعد مىفرماييد
« مَتاعاً لَكُمْ وَ لِأَنْعامِكُمْ »
« 2 » .
مثال تشابه در لفظ مفرد به سبب اشتراك لفظ در چند معنا لفظ « اليمين » در آيهء
« فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ »
« 3 » است . معناى آيه اين است كه ابراهيم به سوى بتهاى قومش رفت در حالى كه آنها را با دست راست ( نه با دست چپ ) درهم مىكوبيد ؛ يا در حالى كه با قدرت و شدت آنها را درهم مىكوبيد . زيرا دست راست قوىتر از دست چپ است [ و لفظ « يمين » اشاره به قدرت است ] يا در حالى كه آنها را به سبب سوگندى كه خورده بود و قرآن در آيهء
« وَ تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ »
« 4 » بدان اشاره دارد ، در هم مىكوبيد . لفظ « يمين » در هر سه معناى دست راست ، قدرت ، و سوگند مشترك است . لذا هر سه معنا براى آيهء مذكور جايز به شمار مىرود .
مثال تشابه در لفظ مركّب به دليل اختصار آن ، آيهء
« وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ . . .
« 5 »
»
است ، زيرا پوشيدگى مقصود شارع در آن ناشى از
هامش
( 1 ) . عبس : 32
( 2 ) . « تا برخوردارى باشد براى شما و چارپايان شما . » ( عبس : 32 )
( 3 ) . « پس نهانى بر آنها با دست راست - به قوّت - ضربتى زد . » ( صافات : 93 )
( 4 ) . « و به خدا سوگند كه پس از آنكه پشت كرده و برگرديد ، بتهاى شما را چاره كنم . » ( انبياء : 57 )
( 5 ) . « و اگر بيم آن داريد كه دربارهء يتيمان نتوانيد به داد و انصاف رفتار كنيد ، پس آنچه شما را از [ ديگر ] زنان