حقيقت صفات خالق و حوادث روز قيامت و نعمتهاى اهل بهشت و عذاب اهل آتش آگاهى يابد . زيرا چگونه ممكن است تصوير چيزى كه آن را حس نمىكنيم و امرى شبيه و همجنس آن در جهان ما وجود ندارد در نفس ما نقش بندد .
بايد دانست كه در رأس اين قسم از تشابه معانى مشكلى ، كه به صفات متشابه معروف هستند ، وجود دارد . زيرا تشابه و پوشيدگى در اين مورد ناشى از غرابت لفظ يا اشتراك آن در چند معنا و يا اختصار و اطناب آن و مواردى از اين قبيل نيست . در نتيجه مشكل صفات متشابه صرفا از ناحيهء معناست .
قسم سوم : مواردى است كه تشابه در آن به لفظ و معنا هر دو بازمىگردد . براى اين قسم نمونههاى فراوان در قرآن وجود دارد . از جمله اين موارد آيهء
« وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها »
است . زيرا كسى كه عادت عرب را در دوران جاهليت نداند نمىتواند معناى اين آيهء شريفه را به نحو صحيح بفهمد . در احاديث آمده است كه رسم جماعتى از انصار چنين بود كه هرگاه به هنگام حج كسى از ايشان محرم مىشد ، به هيچ باغ و خانه و چادرى از در ورودى آن وارد نمىشد . اگر از مردم شهرنشين بود ، در پشت خانه خود تونلى حفر مىكرد و از آن طريق وارد و خارج مىشد . و اگر از اعراب بيابانگرد بود ، از پشت به چادر خود وارد و خارج مىشد . لذا خداوند اين آيه را نازل فرمود :
« . . . وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ »
« 1 » پوشيدگى معنا در اين آيه اولا به اختصار لفظ آن برمىگردد .
اگر قرار بود مفصل باشد ، بايد مىفرمود : ليس البر بأن تأتوا البيوت من ظهورها إذا كنتم محرمين به حج أو عمرة . و ثانيا به معنا بازمىگردد ، زيرا همان گونه كه ملاحظه مىشود ، بر فرض اينكه آيهء مذكور مفصل هم باشد ، ناگزير بايد در كنار آن از عادت عرب در جاهليت نيز آگاهى وجود داشته باشد ، و گرنه فهم معناى آن ممكن نمىگردد .
راغب در كتاب مفردات مىگويد :
متشابه به طور كلى بر سه نوع است . متشابه تنها از نظر لفظ ؛ متشابه صرفا از نظر معنا ؛ و متشابه از نظر لفظ و معنا با هم .
نوع اول خود بر دو قسم است : قسم اول عبارت است از متشابهى كه در آن
هامش
( 1 ) . « . . . و نيكى آن نيست كه به خانهها از پشت آنها درآييد . و ليكن نيكى [ نيكى ] آنكس است كه پرهيزگارى كند و به خانهها از درهاى آنها درآييد و از خدا پروا كنيد ؛ باشد كه رستگار شويد . » ( بقره : 189 )