7 . محكم لفظى را گويند كه دلالتش [ بر يك معنا نسبت به معانى ديگر ] رجحان داشته باشد . و آن نص و ظاهر است . اما متشابه لفظى را گويند كه دلالتش راجح نباشد . و آن لفظ مجمل و مؤول و مشكل است . اين نظر به امام فخر رازى نسبت داده شد ، و بسيارى از محققان همين نظر را پذيرفتهاند . امام فخر اين نظر را بسط و شرح داده است خلاصه نظر او چنين است :
لفظى كه براى معنايى وضع مىشود يا معناى ديگرى نمىپذيرد ، يا پذيراى معنايى ديگر نيز هست ، در صورت اول ، نص است . و در صورت دوم ، يا يكى از دو معنا براى لفظ مرجح بر معناى ديگر است ؛ يا هر دو معنا را يكسان متحمل است . در صورت اول ، لفظ نسبت به معناى اول « ظاهر » و نسبت به معناى مرجوح « مؤول » ناميده مىشود . و چون لفظ در هر دو يا چند معنا احتمال يكسان داشته باشد ، نسبت به همه معانى « مشترك » خوانده مىشود ؛ و نسبت به يك يا دو يا چند معنا « مجمل » ناميده مىشود . و اگر معناى راجح لفظ معنايى باطل و فاسد باشد ، لفظ « مشكل » ناميده مىشود ؛ و در حقيقت معناى لفظ همان معناى مرجوح است . حال كه اين را دانستى ، بدانكه محكم لفظى است كه دلالتش راجح باشد . و آن لفظ نص و ظاهر است ، زيرا اين هر دو در ترجيح يكى از معانى مشتركاند ، با اين تفاوت كه « نص » لفظ راجحى است كه معناى ديگرى نمىپذيرد ؛ اما « ظاهر » لفظ راجحى است كه ابا از پذيرش معناى ديگر ندارد . اما متشابه آن لفظى است كه دلالتش بر معناى خود راجح نباشد . و آن لفظ « مجمل » ، « مشترك » و « مشكل » است ، زيرا اين هر سه در دلالت بر معناى غير راجح اشتراك دارند . بدين معنا كه مشترك نسبت به همهء معانى خود از قبيل لفظ « ظاهر » است . و اگر دلالت آن به طور مشخص بر يكى از معانى مراد شود ، « مجمل » خواهد بود . همچنين ، اگر لفظ از معناى راجح به معناى مرجوح منصرف شود ، ناگزير بايد دليلى جداگانه براى اين انصراف باشد . اين دليل يا لفظى است يا عقلى . دليل لفظى دليلى قطعى و يقينآور نيست ، زيرا موقوف بر نقل لغويون و نقل وجوه نحو و تصريف و نيز موقوف بر عدم اشتراك ، عدم مجاز ، عدم اضمار ، عدم تخصيص ، و عدم معارض عقلى و نقلى است . همهء اين قيدها ظنى و غير يقينى است . و امر موقوف بر امور غير يقينى خود غير يقينى است . بنابراين ، در مسائل اصول اعتقادات نمىتوان با استناد به دليل لفظى لفظى را از معناى راجح به معناى مرجوح منصرف ساخت . چنين انصرافى جز با استناد به دليل عقلى كه محال بودن معناى مرجوح را براى لفظ عقلا ثابت كند جايز نيست . هرگاه مكلف دانست كه معناى راجح مورد نظر خداوند متعال
مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — صفحة 877
مساهمون: الشيخ محمد عبد العظيم الزرقاني
ص٨٧٧