16 -
« انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا . . . »
« 1 » . اين آيه به وسيلهء آيات « عذر » يعنى
« لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ . . . »
« 2 » و
« وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ »
. « 3 » گفته شده كه آيهء اخير دربارهء عزيمت براى تعليم و نفقة است ، نه جنگ ؛ و دو آيهء قبل نيز عام و خاص هستند ، نه ناسخ و منسوخ . درست مانند اينكه كسى در ابتدا بگويد هر كسى كه به او نياز هست و عذر و بيمارى ندارد سبكبار و گرانبار براى جهاد حركت كند .
17 -
« الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَ الزَّانِيَةُ لا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ . . . »
. « 4 » اين آيه به وسيلهء آيهء
« وَ أَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَ إِمائِكُمْ . . . »
« 5 » نسخ شده است . زيرا آيهء مورد نظر گرچه خبر است ، معناى آن نهى است . زيرا « لا ينكح » با جزم قرائت شده و قرائتها بعضى بعضى ديگر را تفسير مىكنند . همچنين ، گفته شده در اين مورد نسخى روى نداده و آيهء دوم در واقع تفسير آيهء اول است . بدين معنا كه
هامش
مفاد آيهء اول صرفا بيانگر حكمى است كه پيشتر بدان عمل مىشده ؛ و اگر دو حكم مربوط به دو زمان باشد ، ضرورتى ندارد آيات حاوى آن دو نيز در دو زمان مختلف نازل شده باشند . ( الميزان ، سيد محمد حسينى طباطبايى ، ج 9 : 125 ) اما تصور اينكه چگونه چنين امرى ممكن است چندان ساده نيست مگر اينكه معتقد شويم حكم اول سنت است و آيهء قرآن صرفا از آن خبر مىدهد . در نتيجه اگر هر نسخى در اين زمينه رخ داده باشد ، نسخ سنت توسط قرآن است ، نه نسخ قرآن به قرآن . مؤيد اين نظر حديثى است كه در تفسير قمى آمده است كه مىگويد در آغاز نبوت ميان اصحاب رسول خدا بر شخص واجب بود كه با ده تن از كفار بجنگد ؛ و اگر فرار مىكرد ، فرارى از جنگ به شمار مىآمد سپس خداوند در ايشان ضعف ديد و دانست كه قادر بر آن نيستند ، لذا اين آيه را نازل فرمود :« الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ »( - تفسير قمى : 256 )
( 1 ) . « سبكبار و گرانبار بيرون رويد . . . » ( توبه : 41 )
( 2 ) . « بر ناتوانان و بيماران و كسانى كه چيزى نيابند كه هزينه كنند ، هرگاه خدا و پيامبر او را نيكخواه باشند ، تنگى و باكى نيست . . . » ( توبه : 91 )
( 3 ) . « و همهء مؤمنان را نشايد كه [ براى جهاد ] بيرون روند . پس چرا از هر گروهى از ايشان جمعى بيرون نروند [ و دستهاى بمانند ] تا دانش دين بياموزند و مردم خويش را چون به سوى ايشان بازگردند هشدار و بيم دهند شايد كه بترسند و بپرهيزند . » ( توبه : 122 )
( 4 ) . « مرد زناكار جز زن زناكار يا مشرك را به زنى نمىگيرد . و زن زناكار را جز مرد زناكار يا مشرك به زنى نمىگيرد . . . » ( نور : 3 )
( 5 ) . « و عزبهايتان را و شايستگان از بندگان و كنيزان خود را به زناشويى دهيد . . . » ( نور : 32 )