مرتفع نساخته ؛ و به روشنى در آن نيامده كه هريك از شما اگر قدرت داشتيد با ده تن نجنگيد بلكه صرفا نوعى تخفيف نسبت به آيهء اول به شمار مىآيد . بدين معنا كه در زمان قدرتمندى مسلمانان ، يك مجاهد اگر توان جنگيدن با ده تن را داشت ، مىتواند اين رخصت و اجازه خداوند را انتخاب كند . اما چنانكه ملاحظه مىشود ، بنابراين توجيه نيز چارهاى از پذيرش نسخ نيست ؛ زيرا آيهء اول بر مجاهد به نحو تعيين واجب ساخته كه در برابر ده تن ايستادگى كند ؛ و آيهء دوم او را ميان ايستادگى در برابر ده تن و عدم ايستادگى در برابر بيش از دو تن مخير ساخته است ؛ و شكى نيست كه تخيير ، معارض الزام و وجوب است . « 1 »
هامش
( 1 ) . اكثر مفسران در اين دو آيه به وقوع نسخ معتقدند ، و علاوه بر رواياتى كه در اين باره نازل شده است عبارت « الآن خفف اللّه عنكم » را مفيد نسخ مىدانند اما در مقابل برخى از مفسران معتقد به عدم وقوع نسخ در آيات مورد بحث هستند از جمله ايشان مىتوان از ابو مسلم اصفهانى و امام ابن حزم و آية اللّه خويى نام برد . ابن حزم آيهء دوم را اخبار از بخشى از ميزانى كه در آيهء اول تعيين شده مىداند و هر دو آيه را اخبار از حد عامى مىداند كه در آيهء« . . . كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً . . . »( البقرة : 249 ) از آن سخن رفته است لذا از نظر وى مفاد آيات مورد بحث اخبار است و نه امر و تكليف ، و به هيچ وجه نبايد از آن حكم اباحه فرار از مقابل دشمن را در صورتى كه تعدادشان بيش از دو برابر باشد استنباط كرد ( الإحكام فى أصول الأحكام ، ابن حزم اندلسى ، 4 : 89 - 90 ، مطبعة السعادة ، مصر ) اما استدلال آية اللّه خويى به گونهاى ديگر است . به اعتقاد ايشان دليلى بر اين كه دو آيه مورد بحث جداگانه و در دو زمان مختلف نازل شده باشند نداريم همچنين دليلى وجود ندارد كه ثابت كند آيهء دوم پس از فرا رسيدن زمان عمل به آيهء اول نازل شده است . مضافا بر اينكه سياق آيات نشان مىدهد كه نزولى هم زمان داشتهاند بنابراين ، مدلول آيات تشويق و ترغيب مؤمنان به جنگ است و خداوند به ايشان وعده مىدهد كه اگر دشمنان ده برابر ايشان نيز باشند ، آنان را يارى خواهد كرد . اما چون بنا بر علم خويش عدم قوت قلب اكثر مؤمنان و ناتوانى ايشان را در مواجهه با سختىها مىداند ، چنين چيزى را برايشان واجب نساخته و از سر رأفت و سهلگيرى بر ايشان ، در صورتى كه تعداد دشمن بيش از دو برابر باشد ، به ايشان رخصت داده تا مقاومت نكنند . اما همچنان به مؤمنان وعده مىدهد اگر در راه خدا پايدارى كنند ، آنان را يارى خواهد داد . ( البيان ، سيد ابو القاسم خويى ، 354 - 355 ، دار الزهراء ، بيروت ) . آقاى معرفت بر اين نظر خرده گرفته معتقدند عبارت « الآن خفف اللّه عنكم » بهترين دليل بر اين ادعاست كه آيات مورد بحث نزولى جداگانه داشتهاند و پس از گذشت مدتى از نزول آيهء اول و روشن شدن سختى و مشقت مسلمانان در عمل به آن آيهء دوم به منظور تخفيف و به نشانه رحمت خداوند بر ايشان نازل شده است . ( التمهيد ، محمد هادى معرفت ، ج 2 :
304 : 303 ) شايان ذكر است كه برخى از مفسران حتى آنان كه در اين مورد نسخ را پذيرفتهاند نزول آيات 65 و 66 سورهء « انفال » را هم زمان مىدانند از جمله علامه طباطبايى ضمن تأكيد بر اين امر ، معتقد است