آن عقلا محال نباشد جايز است .
2 . نسخ حكمى پيش از فراهم آمدن امكان عمل به آن خود مانعى همانند ساير موانعى است كه بنده را از عمل به آن بازمىدارد ، زيرا ميان اين دو تفاوت مهم و مؤثرى وجود ندارد . اگر اين نوع نسخ جايز نباشد ، امر كردن خداوند به بندهاش مبنى بر اينكه عملى را در زمان آينده انجام دهد و سپس بيمارى يا خواب و يا عواملى نظير آن مانع امتثال بنده گردد نيز جايز نخواهد بود . اما بنا بر اعتراف مخالفان ، آنچه مىبينيم غير از اين است : چه بسا خداوند به بنده دستور مىدهد كه در آينده عملى را انجام دهد ، اما موانع و مشكلاتى مانع امتثال فرمان خداوند مىشود . اين نوع نسخ نيز مانند موانع مذكور و در نتيجه جايز است .
3 . اين نوع نسخ عملا واقع شده است ؛ و وقوع يك امر بر چيزى بيش از جواز آن دلالت دارد . طرفداران اين نوع نسخ در اثبات نظر خود به دو دليل استناد مىكنند :
دليل اول آنكه خداوند متعال آنجا كه داستان ابراهيم ( ع ) و فرزندش اسماعيل ( ع ) را براى ما نقل مىكند مىفرمايد :
« فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ . فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ . فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِينِ . وَ نادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ . قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ . إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ . وَ فَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ . وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ . سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ . كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ . إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ
. » « 1 » همچنانكه ملاحظه مىشود ، داستان ابراهيم خليل و فرزندش اسماعيل كه در اين آيات تصوير شده است نشان مىدهد كه خداوند سبحان به ابراهيم دستور داد فرزندش را ذبح كند ، و سپس پيش از انجام گرفتن اين فرمان توسط ابراهيم ، آن را نسخ فرمود . نكاتى در آيه بر فرمان ذبح اسماعيل اشاره دارد :
هامش
( 1 ) . « پس او را به پسرى بردبار مژده داديم . و چون [ پسر ] به حد كار و كوشش با وى رسيد ، گفت : اى پسركم ، من در خواب مىبينم كه تو را گلو مىبرم . بنگر تا رأى تو چيست ؟ گفت : اى پدر من ، آنچه فرمان يافتهاى بكن ، كه اگر خداى خواهد مرا از شكيبايان خواهى يافت . پس چون هر دو گردن نهادند و او را بر پيشانى بيفكند ، او را ندا داديم كه اى ابراهيم به درستى كه آن خواب را راست كردى . همانا ما نيكوكاران را چنين پاداش مىدهيم . هرآينه اين آزمايش روشن و آشكار بود . و او را به ذبحى بزرگ بازخريديم و از او نام و ثنا در ميان پسينيان باقى گذاشتيم . سلام بر ابراهيم . ما نيكوكاران را بدين گونه پاداش مىدهيم . همانا او از بندگان مؤمن ما بود . » ( صافات : 101 - 111 )