نسخ حكم پيش از امكان امتثال آن
دانشمندان بر منع نسخ حكم پيش از فراهم آمدن امكان اطلاع مكلف از آن اتفاق نظر دارند ؛ كما اينكه همگى نسخ حكم را پس از امكان امتثال از سوى مكلف جايز مىدانند .
در اين باره جز كرخى « 1 » كسى نظر مخالف ندارد « 2 » . بنا بر آنچه از كرخى نقل شده است ، وى نسخ حكم را پيش از آنكه از سوى مكلف عملا امتثال شود جايز نمىداند . اما در مورد نسخ حكم بعد از فراهم آمدن امكان آگاهى از آن و پيش از فراهم آمدن امكان امتثال آن از سوى مكلف ، ميان عالمان اختلاف نظر وجود دارد . جمهور عالمان اهل سنت و هم نظران ايشان به جواز چنين نسخى رأى دادهاند و عموم معتزليان و همفكران آنان اين نسخ را ممنوع دانستهاند . به عنوان مثال ، خداوند سبحان مىفرمايد :
« كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى »
« 3 »
عموم عالمان ما نسخ وجوب وصيت مورد اشاره در اين آيه را پس از فراهم آمدن امكان اطلاع از چنين حكمى و پيش از آنكه مرگ يكى از مكلفان فرارسد [ و امكان عمل آن فراهم آيد ] جايز شمردهاند . اما عموم معتزله نسخ اين حكم را جز پس از فرا رسيدن مرگ يكى از مكلفان و امكان عمل به آن محال مىدانند . بنا بر آنچه از كرخى نقل شده است ، وى مجرد امكان انجام وصيت از سوى مكلف را كافى نمىداند ؛ بلكه از نظر او بايد يكى از مكلفان عملا وصيت كرده باشد تا نسخ پس از آن مجاز باشد .
دلايل قايلان به جواز اين نوع از نسخ
كسانى كه اين نوع از نسخ را جايز مىدانند به دلايل ذيل استناد مىكنند :
1 . نسخ حكم پيش از فراهم آمدن امكان امتثال آن عقلا محال نيست ؛ و هرچه وقوع
هامش
( 1 ) . عبد الله بن حسين كرخى ، ابو الحسن ( 260 - 340 ) فقيه و رئيس مذهب حنفى در عراق . از آثار اوست ، رسالة فى الأصول التى عليها مدار فروع الحنفية ، شرح الجامع الصغير و شرح الجامع الكبير . ( الأعلام زركلى ، 4 : 193 )
( 2 ) . علاوه بر كرخى ، برخى از عالمان حنبلى ، جصاص ، ماتريدى و دبوسى از اصحاب ابو حنيفه و صيرفى از اصحاب شافعى نسخ حكم را پيش از عمل به آن نپذيرفتهاند از جمله - الأحكام ، آمدى ، 2 : 253 و الأحكام ، ابن حزم ، 4 : 472 .
( 3 ) . « بر شما نوشته شد كه چون يكى از شما را مرگ فرارسد ، هرگاه مالى به جاى گذارد براى پدر و مادر و خويشان ، به نيكويى وصيت كند كه اين سزاوار پرهيزگاران است . » ( بقره : 180 )