حكم مباح بودن اين امور نسخ شد . خداوند در اين مورد مىفرمايد :
« أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَ عَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ ابْتَغُوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ . . .
« 1 »
»
« 2 »
2 . نسخ به وسيلهء بدلى كه براى مكلف از نظر آسانى و سخنى با حكم پيشين مساوى باشد . مانند : نسخ وجوب ايستادن به سمت بيت المقدس در نماز ، با حكم وجوب ايستادن به سوى كعبه در اين آيه :
« قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ
. » « 3 »
در ميان معتقدان به نسخ در جواز اين دو نوع از نظر عقل و وقوع آن از نظر نقل هيچ اختلافى وجود ندارد .
3 . نسخ به وسيلهء جانشينى كه سختتر از حكم منسوخ باشد . در اين نوع نسخ اختلاف وجود دارد . جمهور عالمان همانند دو نوع قبل عقلا و شرعا اين نوع را نيز جايز شمرده و با ارائه مثالهاى فراوانى كه وقوع آن را در شرع ثابت مىكند بر آن استدلال كردهاند . و همان گونه كه دانستيم ، اين وقوع خود بهترين دليل بر جواز و امكان چنين نسخى است . از جمله اين نمونهها عبارتند از : نسخ اباحهء شرب خمر به وسيله تحريم آن « 4 » . نسخ حكم مسالمت با كافران حربى به وسيلهء حكم وجوب قتال با ايشان در آيه :
« كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَ هُوَ كُرْهٌ لَكُمْ . .
. » « 5 » نسخ حد زنا كه در آغاز اسلام از سرزنش و حبس در منازل تجاوز نمىكرد ، به وسيلهء حكم تازيانه و تبعيد دربارهء زناى غير محصن و سنگسار دربارهء زناى محصن . نسخ وجوب روزه در روز عاشورا بر مسلمين به وسيله حكم وجوب روزه در ماه رمضان كه طبق آن فرد سالم و غير مسافر ميان روزه گرفتن در اين ماه و دادن فديه مختار
هامش
( 1 ) . « در شب روزه آميزش با زنانتان براى شما حلال شد . آنان پوشش شمايند و شما پوشش آنان . خدا مىدانست كه شما به خود خيانت مىكرديد ، پس بر شما بازگشت و توبه شما را پذيرفت و از شما درگذشت ، اكنون با ايشان بياميزيد و آنچه خداوند براى شما نوشته بجوييد و بخوريد و بياشاميد تا شما را رشته سپيدى [ صبحدم ] از رشته سياه [ شبانگاه ] پديدار گردد . . . » ( بقره : 187 )
( 2 ) . دربارهء ناسخ بودن اين آيه بعدا سخن خواهيم گفت .
( 3 ) . دربارهء ناسخ بودن اين آيه بعدا سخن خواهيم گفت . ( بقره : 144 )
( 4 ) . درباره نسخ اين احكام بعدا سخن خواهيم گفت .
( 5 ) . « بر شما كارزار نوشته شد و آن شما را دشوار و ناخوش است . . . » ( بقره : 216 )