شبهه و پاسخ آن
آنچه در مورد نسخ بدون جانشين گفته شد عقيدهء جمهور عالمان است . اما برخى از معتزله و اهل ظاهر مىگويند نسخ بدون بدل شرعا جايز نيست . آنان در شبههء خود به اين آيه استناد مىكنند :
« ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها . .
. » « 1 » بدين معنا كه طبق اين آيه ضرورتا به جاى حكم منسوخ حكم ديگرى آورده مىشود كه بهتر و يا مانند آن باشد .
با استناد به دو نصى كه پيشتر دربارهء دادن صدقه پيش از نجواى با رسول خدا ( ص ) ذكر كرديم اين شبهه رد مىشود . استدلال ايشان به آيهء
« ما نَنْسَخْ . . . »
بنا بر وجهى كه ذكر مىكنند ، استدلالى باطل است . زيرا خداوند متعال هرگاه حكمى را بدون جانشين نسخ كند ، به مقتضاى حكمت و يا رعايتى كه در حق بندگان روا مىدارد ، درمىيابيم كه نبودن حكم از حكم منسوخ براى مردم سودمندتر است . در اين صورت ، صحيح است كه بگوييم خداوند آيهء قبل را نسخ كرد و به هنگام نسخ ، با دلالت بر اينكه فقدان حكم از وجود حكم منسوخ براى مردم بهتر و سودمندتر است ، در واقع چيزى بهتر از حكم منسوخ نصيب ايشان ساخته است . معناى آيهء
« ما نَنْسَخْ »
با چنين تأويلى بيگانه نيست .
بلكه علاوه بر مفاهيم ديگر ، شامل اين تأويل نيز مىشود و نسخ در آيهء مذكور ، اعم از نسخ تلاوت و حكم با هم و يا جدا جدا ، نسخ با جانشين و نسخ بدون آن بوده و بهتر بودن و همانند بودن در اين آيه اعم از بهتر بودن و همانندى در ثواب و در نفع است . پيش از اين به هنگام بحث از دلايل عقلى اثبات نسخ در اين زمينه سخن گفتيم .
نسخ حكم و جانشين آسانتر ، برابر ، و سختتر از حكم پيشين
نسخ با جانشين بر سه نوع است :
1 . نسخ با جانشين كه براى مكلف تكليفى سهلتر از حكم پيشين داشته باشد . مانند تحريم خوردن و نوشيدن و نزديكى با همسر بعد از خواب در شب ماه رمضان ، كه با
هامش
نماز را برپاداريد و زكات بدهيد و خدا و پيامبر او را فرمان بريد و خدا بدانچه مىكنيد آگاه است . » ( مجادله : 13 )
( 1 ) . « هر آيتى را كه نسخ كنيم يا از يادها ببريم ، بهتر از آن يا مانند آن را مىآوريم . . . » ( بقره : 106 )