نمىيابند ، در حالى كه فىالواقع آن امور سودمند هستند ؛ و اطفال نيز اگرچه فايده آن را درك نمىكنند ، دستور پدر را انجام مىدهند . همچنين ، گاه مديرى به كارمندان خود دستورى مىدهد كه از درك راز و حكمت آن عاجزند ، حال آنكه فىالواقع دستور وى حكمتى دارد . كارمندان نيز هرچند از آن آگاه نيستند ولى دستور مدير را اجرا مىكنند .
حال خداوند با بندگانش نيز در برخى از اسرار شريعت كه برايشان پنهان است از جمله نسخ تلاوت و بقاى حكم چنين است .
« . . . وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ »
. « 1 »
نسخ با جانشين و بدون آن
حكمى را كه خداوند نسخ مىفرمايد از دو حال خارج نيست : يا حكم ديگرى را جانشين آن مىسازد ، يا خير . اگر حكم ديگرى جانشين آن ساخت ، نسخ با جانشين كردن صورت گرفته است . و اگر حكم ديگرى جاى آن نياورد ، نسخ بدون جانشين صورت گرفته است . اين هر دو نوع نسخ عقلا جايز و بنا بر رأى جمهور عالمان شرعا واقع شده است .
مثال نسخ با جانشين آن است كه خداوند متعال در ابتداى كار مسلمانان را از جنگ با كافران نهى كرد و ايشان را به چشمپوشى و عفو ترغيب نمود . مانند اين آيه :
« وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ »
« 2 » سپس خداوند اين نهى را نسخ كرد و به مسلمانان اذن جهاد داده فرمود :
« أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ . الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِيَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَ لَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ . الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَ لِلَّهِ عاقِبَةُ
هامش
( 1 ) . « . . . و خداى راست صفت و الا و برتر ؛ و اوست تواناى بىهمتا و داناى با حكمت . » ( نحل : 60 )
( 2 ) . « بسيارى از اهل كتاب بااينكه حق براى آنها روشن و هويدا شده ، از روى حسدى كه در دلشان هست ، دوست دارند شما را پس از ايمان آوردنتان به كفر بازگردانند . پس ، درگذريد و چشم بپوشيد تا خدا فرمان خود بيارد كه خدا بر همه چيز تواناست . » ( بقره : 109 )