پاسخ
در مقام پاسخ مىگوييم كه اولا ، نسخ آيه و بقاى حكم خالى از حكمت و فايده نيست تا امرى عبث به شمار آيد ؛ بلكه فايدهء بسيارى دارد ، از جمله منحصر ساختن قرآن به دايرهء محدودى از آيات كه ثبت در ذهن و خواندن آن را از حفظ آسان مىسازد و فراگيرى و شناخت آن را براى عموم مردم تسهيل مىكند . اين خود محافظى محكم و ديوارهاى بلند است كه از قرآن در برابر دستانى كه مىخواهند با افزودن و كاستن آن را بازيچه قرار دهند حمايت مىكند . زيرا هرگاه كلامى شيوع و رواج يافت و همهجاگير شد و كسى سعى كرد كه آن را تحريف كند ، به سرعت شناخته شده و به شدت با او مقابله مىشود .
بدين وسيله اصل كلام به مصداق فرموده الهى
« إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ »
« 1 » سالم از تبديل و دگرگونى باقى مىماند . خلاصه آنكه حكمت خداوند اقتضا مىكرد كه بعضى از آيات دربارهء احكام شرعى عملى نازل شود و هنگامى كه آن احكام شهرت و رواج يافت ، خداوند فقط تلاوت آن را نسخ كند تا روش اجمالگويى قرآن و شيوهء مختصرگويى آن در ميان احكام و فروع باقى بماند و حفظ آن آسان و در نتيجه مصونيت آن تضمين شود .
« . . . وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ
. » « 2 »
ثانيا ، به فرض اينكه از حكمت و فايدهء اين نوع از نسخ آگاه نباشيم ، عدم علم به چيزى خود دليل علم به عدم آن شىء نيست ، و گرنه جهل خود كجا از راههاى علم به شمار مىآمد ( و سرآغاز آن مىبود ) ؟ علاوه بر اين ، شأن خداوند داناى حكيم رحمان و رحيم آن است كه هرچه از او سرزند به سبب حكمت و فايدهاى است ؛ و ما هرچند اين حكمت و فايده را دقيقا ندانيم اما بدان ايمان داريم . چه بسا امور تعبدى در اسلام وجود دارد كه خداوند آگاهى از حكمت آنها را ويژهء خود ساخته ، و يا تنها بعضى از مقربان خاص و محبوبان درگاه خويش را از آن مطلع كرده است .
« . . . وَ فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ »
« 3 » ،
« . . . وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا
. » « 4 » و اين امر بىسابقه و عجيبى نيست . پدر خانواده گاه فرزندان خود را به انجام امورى فرمان مىدهد كه به دليل نقص عقلشان فايدهء آن را در
هامش
( 1 ) . « همانا ما اين ذكر را فروفرستاديم و هرآينه ما نگاهدار آنيم . » ( حجر : 9 )
( 2 ) . « . . . و خدا مىداند و شما نمىدانيد . » ( بقره : 216 )
( 3 ) . « . . . و بالاى هر دانايى بسيار دانى هست » ( يوسف : 76 )
( 4 ) . « . . . و شما را از دانش جز اندكى ندادهاند . » ( اسراء : 85 )