بدين معنى كه حكم آن به وسيلهء اين آيه نسخ شده ، اما تلاوت هر دو آيه باقى است .
نسخ تلاوت و بقاى حكم
دليل بر وقوع اين نوع نسخ روايت صحيحى است كه از عمر بن خطاب و ابى بن كعب نقل شده است . اين دو مىگويند : « در ميان آيات قرآن آيه « الشيخ و الشيخة إذا زنيا فارجموهما البتة » وجود داشت » « 1 » .
روشن است كه نه در مصحف و نه در سنت قاريان چنين آيهاى موجود نيست . با اين كه حكم آن به قوت خود باقى است و نسخ نشده است . همچنين روايت صحيحى كه از ابى بن كعب نقل شده بر وقوع چنين نسخى دلالت دارد . ابى مىگويد : « سورهء احزاب به اندازه سورهء بقره و بلكه بيشتر بود » « 2 » . با توجه به اينكه اين مقدار زياد كه تلاوت آن نسخ شده در بسيارى از آيات خود از احكام اعتقادى كه نسخ نمىپذيرند خالى نبوده است .
همچنين ، آيهء ناسخ در موضوع شير دادن كودك ، كه در نوع اول ذكر شد ، بر وقوع اين نوع نسخ دلالت دارد . و نيز روايت صحيحى كه از ابو موسى اشعرى نقل شده است وقوع اين نوع نسخ را ثابت مىكند . وى گفته است در زمان رسول خدا ( ص ) ايشان به اندازه سورهء برائت سورهاى مىخواندند كه جز آيهاى از آن فراموش شد . آن آيه چنين است : « لو كان لابن آدم واديان من مال لابتغى واديا ثالثا و لا يملأ جوف ابن آدم إلا التراب و يتوب اللّه على من تاب » « 3 » .
هامش
( 1 ) . - ص 773
( 2 ) . البرهان ، زركشى ، ج 2 : 166 ( به نقل از صحيح ابن حبان ) ، منتخب كنز العمال در حاشيهء مسند الإمام احمد حنبل ، ج 2 : 43
( 3 ) . صحيح البخارى ، كتاب الرقائق ، باب ما يتقى من فتنة المال ؛ صحيح مسلم ، كتاب الزكاة ، باب 39 : ح 119 ؛ بخارى اين حديث را به چند طريق از ابن عباس و انس بن مالك و نه از ابو موسى اشعرى نقل مىكند . در نقل بخارى اشارهاى به قرآنى بودن عبارت مذكور نشده است . متن حديث طبق يكى از چند نقل چنين است : « ابن عباس يقول : سمعت رسول اللّه يقول : لو أنّ لابن آدم مثل واد لاحب أن له مثله و لا يملأ عين ابن آدم إلا التراب . . . » ابن عباس در پايان سخن خود مىافزايد نمىدانم اين فرمودهء پيامبر ( ص ) آيهاى از قرآن بود يا خير .
در نقلى ديگر نيز كه از نظر سند با نقل پيشين متفاوت است ، ابن عباس عبارات فوق را با اندكى اختلاف در لفظ به عنوان سخن پيامبر از ابن زبير روايت مىكند . در روايت انس نيز هيچ اشارهاى به قرآنى بودن عبارت مذكور نيست .