شد . رسول خدا ( ص ) رحلت كرد و اين آيه جزو آيات قرآن خوانده مىشد » « 1 » . سند اين حديث صحيح است . و اگرچه موقوف به عايشه است در حكم حديث مرفوع است ؛ زيرا موضوع آن از مواردى است كه رأى و نظر در آن راه ندارد ، بلكه امرى است توفيقى .
روشن است كه جملهء « عشر رضعات معلومات يحرمن » در مصاحف وجود ندارد تا تلاوت شود . عمل به حكم آن نيز برجا نيست . بنابراين ، وقوع نسخ توأمان تلاوت و حكم ثابت مىشود . و اگر وقوع چنين نسخى ثابت شد ، جواز آن نيز ثابت مىشود ؛ زيرا اولين دليل بر جايز بودن چيزى وقوع آن است . لذا بطلان عقيدهء كسانى همچون ابو مسلم و امثال او كه جواز نسخ را از نظر نقلى نمىپذيرند ، روشن مىگردد « 2 » .
نسخ حكم و بقاى تلاوت
آيات بسيارى بر وقوع چنين نسخى دلالت دارند از جمله آيه دادن صدقه در ازاى نجواى با رسول خدا ( ص ) است كه مىفرمايد :
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً . .
. » « 3 » كه با آيهء
« أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ . .
. » « 4 » نسخ شده است . بدين معنى كه حكم آيهء اول به وسيله حكم آيهء دوم نسخ شده ، اما تلاوت هر دو آيه باقى است . و يا آيهء
« . . . وَ عَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ . .
. » « 5 » كه با آيهء
« . . . فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ . .
. » « 6 » نسخ شده است « 7 » .
هامش
( 1 ) . صحيح مسلم ، كتاب الرضاع ، باب 6 : ح 24 و 25 ( 1452 ) . برخى از عالمان اهل سنت معتقدند منظور از عبارت « اين آيه جزو آيات قرآن خوانده مىشد » در حديث مذكور آن است كه آيهء ناسخ يعنى « خمس رضعات معلومات » در اواخر حيات پيامبر نازل شد ؛ لذا برخى از مردم حتى پس از رحلت پيامبر آن را تلاوت مىكردند در حالى كه اين آيه ناسخ نيز نسخ شده بود . ازاينرو ابو موسى اشعرى مىگويد آيهء خمس رضعات نازل و سپس برگرفته شد . ( الإتقان ، ج 2 ، نوع 47 : 62 )
( 2 ) . حديث عايشه خبر واحد است و خبر واحد نمىتواند قرآنى بودن عبارتى يا نسخ آن را ثابت كند .
( 3 ) . « اى كسانى كه ايمان آوردهايد ، چون با پيامبر راز گوييد پيش از راز گفتن خود صدقه بدهيد . . . » ( مجادله : 12 )
( 4 ) . « آيا ترسيديد كه پيش از راز گفتن خود صدقه بدهيد ؟ پس چون نكرديد و خدا هم بر شما بازگشت ، پس نماز برپاداريد و زكات بدهيد و خدا و پيامبر او را فرمان بريد . . . » ( مجادله : 13 )
( 5 ) . « . . . و بر كسانى كه روزه توانفرسا باشد بازخريدى است كه آن طعام دادن درويش درمانده است . . . » ( بقره : 184 )
( 6 ) . « . . . پس هركس از شما اين ماه را دريابد بايد آن را روزه بدارد . . . » ( بقره : 185 )
( 7 ) . دربارهء ناسخ و منسوخ بودن اين دو آيه در همين مبحث سخن خواهد رفت .