تزكيه و پاكسازى نفس و تنظيم رابطهء مخلوق با خالق و با خلق بر اساس آنها روشن است و در برداشته شدن اين اصول به وسيلهء نسخ هيچ وجهى از حكمت متصور نيست . و بالاخره اخبار محض نيز نسخ نمىشوند ، زيرا نسخ آنها به معنى دروغگويى شارع در يكى از دو خبر ناسخ يا منسوخ است و چنين چيزى عقلا و نقلا محال است . عقلا محال است چون دروغگويى نقص است و نقص در خداوند متعال محال است . نقلا محال است زيرا خداوند مىفرمايد :
« . . . وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا »
« 1 » و
« . . . وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً »
« 2 » آرى ، نسخ الفاظ خبر بدون تغيير مدلول آن به اجماع معتقدان به نسخ جايز است . و اين نسخ دو صورت دارد : يكى آيهاى نازل شود كه از چيزى خبر مىدهد و سپس فقط تلاوت آن نسخ شود و دوم آنكه شارع ما را به سخن گفتن دربارهء چيزى امر و سپس ما را از سخن گفتن از آن نهى كند . اما چيزى كه خبر محض نيست به اين معنا كه در حكم انشاست و بر امر و نهى چيزى مربوط به احكام فرعيه عمليه دلالت دارد ، اختلافى در جواز نسخ آن و يا نسخ به وسيله آن نيست ، زيرا آنچه معتبر است معناى كلام است نه لفظ آن .
مثال خبر به معناى امر سخن خداوند متعال است كه مىفرمايد :
« . . . تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً »
« 3 » كه معناى « تزرعون » ( كشت مىكنيد ) ، « ازرعوا » ( كشت كنيد ) است . و نمونه خبر به معناى نهى اين فرموده خداوند سبحان است :
« الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَ الزَّانِيَةُ لا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ . .
. » « 4 » كه معناى آن البته بنا بر بعضى وجوه و احتمالات چنين است : « زنان مشرك و زانيه را به نكاح نگيريد و آنان را به كابين ديگران درنياوريد » .
تفاوت ميان اصول عبادات و معاملات و فروع اين دو مقوله آن است كه فروع عبادات و معاملات امورى است كه به صور و اشكال و مكانها و زمانها و تعداد تعلق مىگيرد و يا بيان كميتها و كيفيتهاى عبادات و معاملات هستند ؛ اما اصول عبادات و معاملات عبارت است از خود آنها با قطع نظر از كميت و كيفيت . توجه خوانندگان محترم را به اين نكته جلب مىكنيم كه آنچه در محدود دانستن نسخ به امورى نظير احكام فرعيه عمليه
هامش
( 1 ) . « . . . و چه كسى راستگوتر از خداست » ( نساء : 122 )
( 2 ) . « . . . و چه كسى راستگوتر از خداست » ( نساء : 87 )
( 3 ) . « . . . هفت سال پياپى كشت كنيد » . ( يوسف : 47 )
( 4 ) . « مرد زناكار جز زن زناكار يا مشرك را به زنى نمىگيرد . و زن زناكار را جز مرد زناكار يا مشرك به زنى نمىگيرد . . . » ( نور : 3 )