حكم عمل شد ، فرمود : « و لا تقتلوا أهل الذمة » ( اهل ذمه را نكشيد ) از نظر ايشان مقصود از مخصص روشن ساختن مراد از عام است ؛ در نتيجه ، اگر پس از مدتى كه به عام عمل شد بيايد ، لازمهء آن تأخير بيان از وقت حاجت است ؛ و چنين امرى جايز نيست ، پس راهى باقى نمىماند جز آنكه آن را ناسخ به شمار آوريم « 1 » .
7 . نسخ در اخبار واقع نمىشود ؛ بر خلاف تخصيص كه هم در اخبار و هم در غير اخبار واقع مىشود .
عقيدهء نسخ در بين طرفداران و منكران آن
پيروان اديان در قبال عقيدهء نسخ 3 طريق در پيش گرفتهاند :
1 . نسخ از نظر عقلى امرى جايز و از نظر نقلى امرى واقع است . مسلمانان تا پيش از ظهور ابو مسلم اصفهانى « 2 » و پيروانش ، بر اين نظر اجماع داشتهاند . همچنين ، مسيحيان نيز تا قبل از دوران حاضر كه اجماعشان را دربارهء نسخ نفى كرده و در آن بدون انديشه و تعمق سخن گفتهاند ، بر اين عقيده اتفاقنظر داشتند . عيسويه « 3 » نيز ، كه يكى از سه طايفهء يهود هستند ، عقيدهء نسخ را قبول دارند .
2 . نسخ از نظر عقلى و نقلى امرى ممتنع است . مسيحيان اين دوره همگى اين رأى را پذيرفتهاند . اين عقيده در حملات مكرر ايشان عليه اسلام و خردهگيرى بر اين دين پايدار - به دليل اعتقاد به نسخ - آشكار است . شمعونيه « 4 » ، كه يكى ديگر از سه طايفه يهود
هامش
( 1 ) . به عبارت ديگر ، نسخ عبارت است از قطع استمرار حكم سابق ، پس از آنكه مدتى از عمل بدان گذشته است . اما تخصيص محدود كردن دايرهء حكم عام و محدود ساختن آن به بعضى از مصاديق پيش از عمل بدان است .
( 2 ) . محمد بن بحر اصفهانى ، ابو مسلم ( 254 - 322 ) ، مفسر معتزلى و والى اصفهان در دورهء خلافت مقتدر عباسى . وى تفسيرى به نام جامع التأويل داشته است . فخر رازى آراء تفسيرى وى را از اين كتاب به طور پراكنده در تفسير خود نقل و مورد نقد قرار داده است سعيد انصارى هندى اين آراء را از تفسير كبير فخر رازى استخراج و تحت عنوان ملتقط جامع التأويل لحكم التنزيل منتشر كرده است . از ديگر كتابهاى ابو مسلم عبارتند از : الناسخ و المنسوخ و كتابى در علم نحو . ( الأعلام زركلى ، ج 6 : 50 )
( 3 ) . يكى از فرقههاى يهودى منسوب به ابو عيسى اسحاق بن يعقوب اصفهانى . وى مدعى وحى بود و خود را يكى از رسولان مسيح منتظر مىدانست و معتقد بود خداوند وى را براى نجات بنى اسرائيل از دست اقوام طغيانگر و پادشاهان ظالم فرستاده است ؛ - الملل و النحل ، شهرستانى ، ج 2 : 216
( 4 ) . يكى از فرقههاى يهود . منسوب به شمعون بن يعقوب . شرح حال وى در مآخذ در دسترس مترجم يافت