اگر آن را از بعضى از افرادش بردارد ، در افراد و مصاديق ديگر حجيت آن را باقى گذارده است . اما تخصيص هرگز حجيت عام را باطل نمىسازد ، بلكه حكم عام پس از تخصيص در باقى افرادش همچنان برقرار است « 1 » .
5 . نسخ جز به وسيلهء كتاب و سنت ممكن نيست ؛ بر خلاف تخصيص ، كه هم به وسيلهء كتاب و سنت و هم به وسيله دليلى غير از آن هم چون دليل حس و عقل ممكن است . اين فرمودهء خداوند سبحان
« وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما . .
. » « 2 » كه با فرمودهء پيامبر ( ص ) لا قطع إلا فى ربع دينار « 3 » تخصيص خورده ؛ و آيهء
« تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها . .
. » « 4 » را دليل و شهادت حس مبنى بر سالم ماندن آسمان و زمين و عدم نابودى آنها به وسيلهء طوفان تخصيص زده است . و يا آيهء
« إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ »
« 5 » را حكم عقل مبنى بر استحالهء تعلق قدرت خداوند به وجوب و ضرورت و محال عقلى تخصيص زده است .
6 . نسخ جز به سبب دليلى متأخر منسوخ محقق نمىشود . اما تخصيص مىتواند قبل يا بعد و يا هم زمان با عام پديد آيد . گروهى گفتهاند تخصيص جز مقارن و همزمان با آمدن عام محقق نمىشود . و اگر حكم مخصص پس از گذشتن مدتى از عمل به عام آمد ، نسبت به آن مصاديقى كه با عام تعارض دارد ناسخ عام به شمار مىآيد . همچنانكه شارع مىفرمايد : « اقتلوا المشركين » ( مشركان را به قتل آورديد ) و پس از مدتى كه به اين
هامش
( 1 ) . منظور اين است كه حكم پيش از نسخ حجيت داشته و مسلمانان مكلف به انجام آن هستند ؛ و پس از نسخ در جميع افراد حجيت آن كاملا از بين مىرود ؛ و در صورت نسخ آن در بعضى از مصاديق و افرادش ، در ساير مصاديق همچنان حجيت خواهد داشت . اما در تخصيص حكم عام از همان ابتدا در تمام مصاديقش حجيت ندارد و مسلمانان هيچ زمانى مكلف به عمل به عموم آن نيستند ؛ بلكه از همان ابتدا حكم عام تنها ناظر بر مصاديقى بوده كه پس از تخصيص در دايرهء حكم باقى ماندهاند . پس از تخصيص ، حجيت عام به برخى افرادش محدود نشده است ، بر خلاف حكمى كه حجيت عموم آن نسخ و به ساير مصاديق محدود گشته است .
( 2 ) . « مرد دزد و زن دزد دستشان را ببريد . . . » . ( مائده : 38 )
( 3 ) . « دست مرد و زن دزد نبايد بريده شود ، مگر ربع دينار ( يا بيشتر ) بدزدند » . صحيح مسلم ، كتاب الحدود ، باب 1 : ج 4 - 1 ( 1684 ) ؛ سنن ابو داود ، كتاب الحدود ، باب ما يقطع فيه السارق ؛ سنن الترمذى ، كتاب الحدود ، باب 16 : ح 1445 ؛ سنن نسايى ، كتاب قطع السارق ، باب 9 و 10 ؛ سنن ابن ماجة ، كتاب الحدود ، باب 22 : ح 2585 .
( 4 ) . « به فرمان پروردگارش هر چيز را هلاك مىكند . . . » . ( احقاف : 25 )
( 5 ) . « هرآينه خداوند بر هر چيز تواناست » .