مىشود ، و نه در عملش محو و اثباتى صورت مىپذيرد . خلاصه آنكه نسخ يعنى ايجاد دگرگونى در معلوم ، نه در علم ؛ تغيير در مخلوق ، نه در خالق . تنها برخى از امورى را كه در علم قديم و فراگير خداوند وجود داشته بر ما آشكار مىسازد . ازاينرو ، بسيارى از دانشمندان ما تعريفى از نسخ را پذيرفتهاند كه طبق آن نسخ عبارت است از : آشكار شدن پايان حكمى شرعى ، كه ما در خيال خود تداوم آن را معتقد بوديم ، از طريق اعلام متأخر حكم شرعى ديگر . ايشان در توجيه پذيرش تعريف مذكور مىگويند در اين تعريف بداء به وضوح نفى و نشان داده مىشود كه نسخ دو طرف دارد : از ناحيهء صاحب شريعت نسخ مجرد آشكار ساختن ؛ و از ناحيه ما نسخ تغيير و ديگرگونى است .
دوم ، طرفداران نظريهء بداء به آثار و اخبارى كه به ائمهء اطهار نسبت دادهاند تشبث مىكند . از جمله اينكه على ، كرم اللّه وجهه ، مىفرمود : « لو لا البداء لحدثتكم بما هو كائن إلى يوم القيامة » « 1 » . و يا جعفر صادق ، رضى اللّه عنه ، فرمود : « ما بدا لله بداء كما بدا له فى إسماعيل » « 2 » . و يا موسى بن جعفر ( ع ) فرمود : « البداء ديننا و دين آباءنا فى الجاهلية » « 3 » .
نسبت دادن اين گفتهها به اين بزرگان افترا و كذب است . اولين كسى كه اين سخنان را به هم بافت آن مرد ثقفى دروغپردازى بود كه مدعى عصمت و علم غيب شد . و چون رسوا گرديد و دروغش آشكار شد و مردم وى را به سبب اين كفر زشت انكار كردند ، آن سخنان كفرآميز را به بزرگان خاندان پيامبر ( ص ) نسبت داد ؛ حال آنكه ايشان چنين سخنانى مبرا بودند « 4 » . آن ملعون و پيروانش اين چنين با كفرى در اثبات كفرى ديگر و با دروغى بر
هامش
( 1 ) . اگر بدائى در ميان نبود ، همهء آنچه را كه تا روز قيامت به وقوع مىپيوست به شما مىگفتم ؟ صورت صحيح روايت چنين است : « لو لا آية فى كتاب اللّه لأخبرتكم بما كان و بما يكون و بما هو كائن إلى يوم القيامة و هي هذه الآية : يمحو اللّه . . . » بحار الأنوار ، محمد باقر مجلسى ، ج 4 : 97 مؤسسه الوفاء ، بيروت ، لبنان ؛ الإحتجاج ، طبرسى : 137 ، مطبعة المرتضوية ، النجف الاشرف .
( 2 ) . متن كامل حديث چنين است : « ما بدا لله كما بدا له فى إسماعيل أبى إذا أمر أباه بذبحه ثم فداه به ذبح عظيم » بحار الانوار ، محمد باقر مجلسى ، ج 4 : 109
( 3 ) . « بداء اعتقاد ما و اعتقاد پدران ما در جاهليت است » . مأخذ اين حديث يافت نشد .
( 4 ) . مقصود مختار بن ابو عبيد بن مسعود ثقفى ، ابو اسحاق ( ت 66 ه . ق ) است . برخى از عالمان اهل سنت نظير عبد القاهر بغدادى ( الفرق بين الفرق : 207 ، دار الجيل و دار الآفاق الجديدة ) و شهرستانى ( الملل و النحل ، ج 1 : 148 دار المعرفة ) عقيدهء بداء را از ساختههاى مختار دانستهاند . مؤلف نيز بر اساس چنين نظرياتى ، عقيدهء بداء را در شيعه از القائات مختار مىداند . بايد گفت كه احاديث معتبر متعددى در تأييد