از وى به پذيرش حق بنا بر تواتر بر ما ثابت شده است . فرعون از جنس شياطين و فرشتگان كه به حس در نمىآيند نبوده است تا راه براى تأويل اين الفاظ باز باشد . همچنين است حمل لفظ « سحور » در حديث سابق بر استغفار ، چه پيامبر سحرى تناول مىفرمود و مىگفت : « تسحّروا و هلمّوا إلى الغذاء المبارك « 1 » . » پس ، بطلان اين قبيل تأويلات به تواتر و حس قطعى است . و بطلان برخى تأويلات ديگر نيز كه حس به دانستن آن راه ندارد به ظن غالب دانسته مىشود . بنابراين ، همهء آنها حرام و گمراهى و تباه كردن دين مردم است . و هيچچيز از اين تأويلات ، نه از صحابه و نه از تابعان و نه از حسن بصرى ، با وجود اقبالى كه بر دعوت خلق و نصيحت ايشان داشت ، نقل نشده است . ازاينرو ، فرمودهء پيامبر ( ص ) را : « من فسّر القرآن برأيه فليتبوّأ مقعده من النار « 2 » » معنايى جز اين نيست كه غرض و رأى شخصى تأييد و اثبات امرى باشد و شهادت قرآن را به سوى آن بازبرد و بر آن حمل كند ، بىآنكه حمل و تطبيق وى را دلالتى لفظى و لغوى و يا عقلى در ميان باشد .
از اين سخن نبايد چنين معنايى دريافت كه تفسير قرآن به استنباط و نظر جايز نيست . زيرا برخى از آيات است كه دربارهء آنها از صحابه و مفسران پنج يا شش يا هفت معنا نقل شده است ؛ و معلوم است كه همه مسموع از پيامبر نيست ، زيرا اين معانى با يكديگر متعارض است و قابل جمع نيست . بنابراين بايد آنها را بر استنباطهايى بر اساس فهم نيكو و تأمل عميق حمل كرد . از اين است كه پيامبر ( ص ) ابن عباس را دعا كرد كه « اللّهم فقّهه فى الدين و علّمه التأويل « 3 » » .
از اهل طامات كسى كه مانند اين تأويلات را جايز شمارد با آنكه مىداند آنها مراد و مقصود الفاظ نيستند و گمان برد كه بدان قصد دعوت خلق به سوى حق دارد ، همچون كسى باشد كه براى اثبات سخنى كه آن در نفس خود حق است اما شرع آن را نگفته ، اختراع و جعل حديث بر پيامبر را مجاز بداند ، مانند كسى كه در هر بابى كه آن را حق مىداند حديثى از پيامبر جعل كند . اين ظلم و گمراهى است و داخل شدن در وعيدى كه در حديث پيامبر ( ص ) است : « من كذب
هامش
( 1 ) . « سحرى بخوريد و به غذاى با بركت روى آوريد » . سنن ابى داود ، كتاب الصوم ، باب من سعى السحور الغذاء ؛ سنن النسائي ، كتاب الصيام ، باب 26 / 25 .
( 2 ) . « هر كه قرآن را به رأى خود تفسير كند جايگاهش را آتش قرار داده است » . ذكر حديث پيش از اين گذشت .
( 3 ) . « خداوندا ، او را دانش دين بياموز و تأويل را به او ياد ده » . ذكر حديث پيش از اين گذشت .