فريب و غرور به چاه ضلالت فروشوى و تشبه به امروزيان كنى ؛ چه همهء آنچه از علوم كه عالمان سلف پسنديده داشتند مندرس گشته است ؛ و اكثر آنچه مردمان بدان روى آوردهاند بدعت و نودرآمد است . و سخن پيامبر درست شد كه فرمود : « بدأ الإسلام غريبا و سيعود غريبا كما بدأ فطوبى للغرباء » . پس رسول خدا را پرسيدند غربا كياناند ؟ فرمود : « الذين يصلحون ما أفسده الناس من سنتى ، و الذين يحيون ما أماتوه من سنتى . « 1 » » و در خبر ديگر نقل شده است كه فرمود : « هم المتمسكون بما أنتم عليه اليوم « 2 » » و در حديث ديگر فرمود : « الغرباء ناس قليل صالحون بين ناس كثير من يبغضهم فى الخلق أكثر ممن يحبهم . « 3 » » اين علوم امروز غريب مانده است به گونهاى كه گويندهاش را دشمن مىدارند .
ازاينرو ثورى كه رحمت خدا بر او باد گفت : هرگاه ديدى دانشمندى دوستان بسيار دارد ، بدانكه فساد افكنده است ؛ زيرا اگر به حق سخن گويد با او دشمنى خواهند ورزيد « 4 » .
سخن امام محمد غزالى به پايان رسيد . خداوند به منت و كرم خويش او را پاداش دهد و اندوختهء آخرتش را نيكو گرداند و ما را سلامت بدارد و انجام ما را خير كند . آمين
تفاسير اهل كلام
همان گونه كه گفتيم ، گرايشهاى فكرى و اعتقادى هر انسانى در آثار نوشتارى و گفتارى او اثر مىگذارد . عالمان علم كلام نيز در تفسير كلام خداوند از اين قاعده مستثنا نبودهاند .
در تفسير عالم سنى عقايد اهل سنت جلوهگرى مىكند ؛ و از بيان متكلم معتزلى بوى اعتزال شنيده مىشود و از تأويل عالم شيعى نسيم تشيع احساس مىشود ؛ و الى آخر . اما ميان اين مذاهب از نظر تعصب و نيتى كه دارند و ايجاز و تفصيلى كه در كلام خويش به كار بستهاند تفاوت بسيار است .
هامش
( 1 ) . « اسلام در آغاز غريب بود ؛ پس زودا كه به غربت بازگردد و غريب گردد . خوشا به حال غريبان . كسانى كه از سنت من آنچه را مردم تباه كردهاند اصلاح كنند و آنچه آنان از بين بردهاند اينان زنده كنند » . صحيح مسلم ، كتاب الإيمان : ح 232 ؛ سنن ابن ماجه ، كتاب الفتن ، باب 15 : ح 2988 و 2986 ؛ مسند الإمام احمد حنبل ، ج 4 : 73 ( با اختلاف در لفظ )
( 2 ) . « آنان كسانى هستند كه همانطور كه شما عمل مىكنيد انجام مىدهند » .
( 3 ) . « غريبان گروهى صالح و اندك در ميان مردمى بسيارند ؛ و دشمنان ايشان بيش از دوستانشاناند » .
( 4 ) . احياء علوم الدين ، غزالى ، ربع عبادات ، كتاب نهم : 92 .