محمد آلوسى بغدادى ( م 1270 ه . ق ) مفتى بغداد است . اين تفسير از جمله گرانقدرترين ، مفصلترين ، و جامعترين تفاسير است . مؤلف در اين كتاب روايات عالمان سلف و آراء و نظريات پسنديدهء دانشمندان متأخر را گرد آورده و ميان آنچه به صراحت و اشارت فهميده مىشود جمع كرده است . خداوند او را ، رحمت كند و بيامرزد .
از جمله موارد تفسير اشارى آلوسى در آيه است :
« وَ إِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . . . »
« 1 » وى پس از تفسير ظاهر آيات فوق ، چنين مىنويسد :
معنى آيات در مقام اشاره : و آن هنگام كه گفتيد اى موساى قلب تا زمانى كه به مقام مشاهده و شهود نرسيم ، به تو ايمان حقيقى نخواهيم آورد . پس صاعقهء مرگ ، كه همان فناى در تجلى ذات است ، شما را فراگرفت در حالى كه شما نظاره مىكرديد . سپس شما را به زندگى حقيقى و بقاى بعد از فنا برانگيختيم ، تا نعمت توحيد و رسيدن به مرحلهء سير در خداوند عز و جل را شكرگزار باشيد ؛ و سايه ابرهاى تجلى صفات را بر شما افكنديم كه آن حجاب خورشيد ذات است « 2 » .
آلوسى پس از اين فرمودهء خداوند سبحان
« وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَ رَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَ اذْكُرُوا ما فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ »
« 3 » مىگويد :
و آن زمان كه بر توحيد افعال و صفات بنا به راهنمايىهاى عقل از شما ميثاق گرفتيم ؛ و كوه خرد و انديشه را بر فراز شما برافراشتيم ، تا معانى توحيد افعال و صفات را فهم كرده بپذيريد . يا اينكه منظور خداوند سبحان از « طور » موساى قلب باشد كه آن را در سپهر هدايت و شريعت تا مرتبهء بزرگى و چيرگى خويش بالا برد ، تا از شرك و جهل و فسق بپرهيزيد . اما شما پس از آن با روى آوردن به عالم پست ، از آن مقام ملكوتى اعراض كرديد . اگر حكمت خداوند به مهلت بخشيدن به شما تعلق نمىگرفت و به فضل خويش حكم نمىكرد ، عقوبتش شما را مجال نمىداد و مصيبت بزرگى بر شما فرودمىآمد .
إلى اللّه يدعى بالبراهين من أبى * فإن لم يجب بادته بيض الصوارم « 4 »
هامش
( 1 ) . « و هنگامى كه گفتيد : اى موسى هرگز تو را باورى نداريم تا خداى را آشكارا ببينيم . و پس صاعقه شما را درگرفت و شما مىنگريستيد » . ( بقره : 55 )
( 2 ) . روح المعانى ، آلوسى ، جزء اول ، 269 ، دار احياء التراث العربى ، بيروت .
( 3 ) . « و آنگاه كه از شما پيمان گرفتيم و كوه طور را بالاى سرتان بداشتيم . آن را كه به شما داديم با همه نيرو و توان بگيريد و آنچه را كه در آن است به ياد آوريد ، شايد پرهيزگار شويد » . ( بقره : 63 )
( 4 ) . « آنكه انكار مىكند با براهين به سوى خدا دعوت مىشود / پس اگر اجابت نكرد ، سفيدى شمشيرها به دو