توضيحاتى كه ضرورت لحاظ اين دو شرط را ثابت مىكند خواهد آمد . همچنين ، بايد توجه داشت كه شرط مذكور صرفا براى پذيرش تفسير اشارى و عدم رد آن است ؛ نه آنكه شرعا تبعيت و التزام به آن را واجب سازد . يعنى نبايد آن را رد كرد ، زيرا منافاتى با ظاهر قرآن ندارد ؛ و علاوه بر اين شواهد و قراين شرعى نيز آن را تقويت مىكند ؛ و هر امرى كه چنين باشد ، مردود نيست . و نبايد آن را امرى واجب الاتباع دانست ، زيرا الفاظ قرآن كريم براى دلالت بر آن وضع نشدهاند ؛ بلكه مضمون تفسير اشارى از قبيل الهاماتى است كه اهلش از آن برخوردار مىشوند . و اين الهامات نه مقيد به زبانى است و نه تابع قواعدى خاص .
مهمترين كتابهاى تفسير اشارى
مهمترين كتابهاى تفسير اشارى عبارتند از : تفسير نيشابورى ، تفسير آلوسى ، تفسير تسترى و تفسير محى الدين عربى .
تفسير نيشابورى ، پيشتر دربارهء اين تفسير نكاتى ذكر كرديم . بر آنها بايد افزود كه نيشابورى در هر آيه يا مجموعهاى از آيات پس از بحث كافى در معناى ظاهرى آن مىگويد « اهل اشاره گفته يا مىگويند . . . » سپس تحت عنوان « تأويل » به بيان معناى اشارى آيه يا آيات مذكور مىپردازد .
مثال اول : پس از تفسير ظاهر آيهء
« وَ إِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً »
چنين مىگويد : « تأويل : ذبح گاو به ذبح نفس حيوانى اشاره دارد .
در كشتن نفس حيات قلب روحانى باشد ، و آن جهاد اكبر است : موتوا قبل أن تموتوا :
اقتلونى يا ثقاتى * إن فى قتلى حياتى
و حياتى فى مماتى * و مماتى فى حياتى « 1 »
به اختيار خود بمير تا به طبيعت زنده گردى . بعضى از اهل نظر گفتهاند . به طبيعت بمير تا به حقيقت زنده گردى . « طبيعت » چيست ؟ « إنها بقرة » نفسى است كه با شمشير صدق بايد ذبح شود . « لا فارض » نه در سن پيرى كه به سبب ضعف قواى بدن از انجام وظايف سلوك در راه ناتوان است ؛ چه آنكه گفتهاند صوفى
هامش
( 1 ) . « ياران من مرا بكشيد / كه زندگى من در قتل من است . حيات من در مرگ من است / و مرگ من در حيات من است » .