چگونه مىتواند از تصويرى كه آيات قرآن از عادات زشت و مذموم ايشان ترسيم مىكند دركى صحيح يا نسبتا صحيح به دست آورد ؟ از عمر نقل شده است كه گفت : « جاهلترين افراد به احوال جاهليت كسى است كه بيم دارد پيوندهاى اسلام از هم گسيخته شود » . منظور عمر آن است كه كسى كه در دوران اسلامى پرورش يافته باشد و وضع مردم پيش از اسلام را نداند ، نسبت به ميزان تأثير و توجه خداوند در تغيير احوال بشر و خارج ساختن ايشان از ظلمت گمراهى به نور هدايت جاهل است . كسى كه اين حقايق را نداند تصور مىكند كه اسلام امرى عادى و معمول است ؛ همچون برخى كه در شرايط پر از ناز و نعمت و زندگيى بهداشتى و توأم با نظافت و تميزى پرورش يافته است : چنين آدمى تأكيد فراوان اسلام را بر رعايت نظافت و مسواك زدن امرى لغو و بيهوده مىداند ، زيرا رعايت اين امور در نظر وى از امور بديهى و لازمهء زندگى است و اما اگر از وضع زندگى ساير طبقات مردم مطلع باشد ، حكمت و تأثير اين قبيل دستورات و آداب را درمىيابد .
5 . آگاهى از سيرهء پيامبر ( ص ) و يارانش و مراتب دانش و شيوهء عمل ايشان در شئون دنيا و آخرت . « 1 »
پايان كلام شيخ محمد عبده . ( با اندكى تصرف )
اختلاف نظر در جواز تفسير به رأى
عالمان در منع و جواز تفسير به رأى اختلاف كردهاند . نظر صحيح در اين موضوع ، همان گونه كه در بخش قبل گفتيم ، جواز تفسير با رعايت شروطى و ممنوعيت آن در صورت فقدان شروط مذكور است . اين نظر در مورد مراتب بالاتر تفسير است اما تفسير به رأى در مرتبهء حد اقل نيازمند شروط مذكور نيست . زيرا ، همان گونه كه ذكر شد ، خداوند فهم قرآن را بر عامهء مردم آسان ساخته است . در اينجا براى روشن شدن موضوع و شناخت بيشتر آن ، دلايل موافقان و مخالفان تفسير به رأى را برمىشماريم .
دلايل مخالفان
مخالفان در رد تفسير به رأى دلايل زير را مىآورند :
هامش
( 1 ) . المنار ، ج 1 ، مقدمة التفسير : 21 .