براى اين كار به علم اعراب و علم اسلوب ( يعنى معانى و بيان ) نيازمنديم . اما صرف دانستن اين علوم و درك مسائل و حفظ كردن احكام آن هدف ما را برآورده نمىسازد . در كتابهاى عربى خواندهايم كه عرب در سخنورى ماهر و مقتدر بود و پيش از وضع قواعد زبان مطابق آن سخن مىگفت . آيا به نظر شما اين امرى طبيعى و جزو ذات و سرشت عرب بود ؟ هرگز اين صفت عميق و ريشهدارى بود كه از طريق شنيدن و سخن گفتن به دست آمده بود . و به همين دليل است كه اعراب پس از اختلاط و آميزش با اقوام غير عرب بيش از آنها دچار گنگى و ابهام در زبان و گفتار شدند . اگر ملكهء فصاحت و بلاغت در ايشان امرى ذاتى بود ، پس از گذشت پنجاه سال از هجرت آن را از دست نمىدادند .
3 . علم تاريخ و سرگذشت بشر . خداوند قرآن را نازل فرمود و آن را آخرين كتاب آسمانى قرار داد و در آن آنچه را در ساير كتابهاى مقدس بيان نفرموده بود آشكار ساخت و سرگذشت بسيارى از مردمان و امتهاى پيشين و نيز سنتها و قوانين الهى جارى در جوامع بشرى را بيان كرد و بهترين و عبرتآموزترين داستانهاى جوامع گذشته و تاريخ و سرگذشتى را كه طبق سنت الهى برايشان رقم خورده است براى ما بازگفت . لذا بايد در اين كتاب از منظر سرگذشت بشر و ادوار و تحولات و علل دگرگونى احوال او ، از جمله در قوت و ضعف ، سربلندى و خوارى ، علم و جهل و ايمان و كفر او ، انديشه كرد و از تحولات و فراز و نشيبهاى جهان بزرگ و پهناور انسانى آگاهى يافت . براى اين منظور ، به علوم فراوان ، و از جمله مهمترين آنها علوم متنوع و گسترده تاريخ ، نيازمنديم . قرآن از امتهاى پيشين و سنن الهى و نشانههاى خداوند در آسمانها و زمين و جهان مادى و روان انسانى به اجمال سخن گفته است . و اين اجمال و اختصار از سوى كسى است كه بر همهء امور آگاه است . او ما را به انديشه و تفكر و سير در زمين فرمان داده است ، زيرا آگاهى از تفاصيل اين امور رشد و كمال ما را افزون مىسازد . اگر ما در شناخت جهان هستى به فهم ظواهر كتاب بسنده كنيم ، همچون كسى خواهيم بود كه به جاى انديشه و تعمق در دانش و حكمت نهفته در قرآن ، به بررسى رنگ جلد آن دلخوش كرده است .
4 . آگاهى از نحوه و روند هدايت بشر توسط قرآن . بر مفسرى كه به اين واجب كفايى ( تفسير قرآن ) اقدام مىكند لازم است از شرايط و احوال مردم عرب و غير عرب در عصر بعثت مطلع باشد . زيرا قرآن به صراحت اعلام مىكند كه همه انسانها در بدبختى و گمراهى بودند و پيامبر براى هدايت و سعادت ايشان مبعوث شد . حال اگر مفسر از شرايط و اوضاع بشريت در آن زمان آگاه نباشد
مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — صفحة 609
مساهمون: الشيخ محمد عبد العظيم الزرقاني
ص٦٠٩