تحكيم اخوت مىشود و چهرهء نيكو و زيباى سماحت و آسانگيرى اسلام و گستردگى آن را در همهء عرصههاى مصالح بشرى و اختلافات فكرى و مذهبى - ما دام كه طبق نظر صحيح و محكم تمسك به كتاب و سنت حفظ شده باشد - آشكار مىسازد . چنين اختلافاتى با اين ويژگى در زمان رسول خدا نيز ميان اصحاب بروز مىكرد . اما آنان با يكديگر به نزاع و جدال برنمىخاستند ، بلكه هريك نظر ديگرى را محترم مىشمرد ، و رسول خدا ( ص ) نيز آنان را بر اين اختلاف تأييد مىكرد و علىرغم اينكه حتى از بعضى از اين اختلافها و اجتهادات عدهاى از صحابه ترك نماز در وقت اداى آن نتيجه مىشد ، رسول خدا ( ص ) بر هيچيك از دو طرف اختلاف عيب نمىگرفت . به عنوان مثال روزى رسول خدا ( ص ) به گروهى از صحابه فرمود : « لا يصلين أحدكم العصر إلا فى بنى قريظة « 1 » » .
گروه سفر را آغاز و به سرعت حركت كرد ، اما در حين راه خورشيد به غروب نزديك مىشد درحالىكه آنان هنوز نماز نخوانده بودند . در اينجا اصحاب اجتهاد كردند : بعضى به ظاهر فرمودهء رسول خدا ( ص ) عمل كردند و تا به بنى قريظه نرسيدند نماز نخواندند ، در حالى كه وقت نماز عصر سپرى شد ، بعضى ديگر نص فرمان رسول خدا ( ص ) را كنايه از سرعت و شتاب گرفتند و تأويل كردند و پيش از آنكه به بنى قريظه برسند چون ديدند خورشيد در حال غروب است ، نماز عصر را خواندند « 2 » . تأكيد مىكنيم كه چنين اختلافى در دوره پيامبر ( ص ) رخ داد و آن حضرت آن را تأييد كرد تا هم انجام تكاليف را بر مسلمانان آسان سازد ؛ هم اعلام دارد كه اسلام دين همگان است و همگان را در همهء زمانها و همهء حالات شامل مىشود .
مسلمانان پس از دوره پيامبر دورهاى از نيكبختى را شاهد بودند كه پيشوايان دين علىرغم اختلافات نظرى فراوانى كه در امر دين داشته يكديگر را بزرگ مىداشتند و يارى مىكردند و ميانشان محبت و همدلى فراوانى برقرار بود . شهادت مورخان در اين زمينه جايى براى شك و ابهام باقى نمىگذارد . مالك شافعى را بزرگ مىداشت ؛ و شافعى احمد بن حنبل را احترام مىكرد . حتى گفتهاند شافعى چكيدهء آب پيراهن شاگرد
هامش
( 1 ) . « هيچيك از شما نبايد نماز عصر بگذارد مگر در ميان بنى قريظه » .
( 2 ) . بخارى و مسلم هر دو اين حديث را با يك طريق روايى در صحيح خود آوردهاند اما در نقل بخارى نماز عصر و در حديث مسلم نماز ظهر ذكر شده است . صحيح البخارى ، كتاب المغازى ، باب مرجع النبى من الأحزاب و مخرجه إلى بنى قريظة و محاصرته إياهم ؛ صحيح مسلم ، كتاب الجهاد ، باب 23 : ج 69 ( 1770 ) .