برادران اهل سنت خود را از نظر جهالت به حمار تشبيه كرده و در عقايدشان به تبعيت از هواى نفس متهم مىسازند ؛ به اين حد نيز بسنده نكرده و در اين موضوع شعر نيز سرودهاند . خداوند از ايشان درگذرد .
لجماعة سمّوا هوا هم سنة * و جماعة حمر لعمرى موكفة « 1 »
در مقابل ، از نمونههاى تعصب و پيروى از هواى نفس مىتوان بعضى از افراطيون اهل سنت را نام برد كه برادران معتزلى خود را به اين دليل كه انسان را خالق افعال اختيارى خويش مىدانند ، به شرك و بتپرستى متهم ساختهاند . ما معتقديم كه اگر هر دو گروه با انصاف و متانت به نظريات يكديگر گوش فرا مىدادند ، بر محور انسانيتى كه هر دو را دربر مىگيرد و اسلامى كه هر دو را به هم پيوند مىدهد و حرمتى كه شامل هر دو مىشود گرد مىآمدند . زيرا هر دو گروه مذهب و روشى دارند كه در چارچوب اسلام است و تعاليم اسلامى بر آن دلالت دارد .
اجازه بدهيد اندكى در مثال اخير يعنى مثال خلق افعال درنگ كنيم تا مسئله روشن شود و بتوانيم در موارد اختلافى و شبههانگيز موارد مشابه را بر همين نمونه قياس كنيم ؛ و معلوم گردد كه هر دو گروه ، علىرغم اختلافشان ، برادران مسلمان ما هستند و دولت قرآن برايشان سايهافكن است و آنان را تحت لواى اسلام قرار داده است .
در قرآن گرامى و سنت نبوى نصوص فراوانى وجود دارد كه خداوند متعال را خالق همه چيز معرفى مىكند و بازگشت همه چيز را تنها به سوى او و هدايت و گمراهى خلق را به دست او مىداند . مانند اين آيات :
« . . . اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ . .
. » « 2 » ،
« . . . هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ . .
. » « 3 » ،
« وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ »
« 4 » ،
« . . . وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ . .
. » « 5 » ،
« . . . مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَ مَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ »
« 6 » ،
« . . . وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ . .
. » 7 ،
هامش
( 1 ) . « جماعتى كه هواى نفس خويش را سنت ناميدهاند / به جانم سوگند گروهى خرند كه پالان بر پشت دارند ! »
( 2 ) . « . . . خداست آفريدگار هر چيزى . . . » ( رعد : 16 )
( 3 ) . « آيا جز خدا آفريدگارى هست كه شما را از آسمان و زمين روزى دهد ؟ . . . » ( فاطر : 3 )
( 4 ) . « و حال آنكه خداوند شما را و آنچه مىكنيد مىآفريند » . ( صافات : 96 )
( 5 ) . « . . . و بازگشت همهء كارها به اوست . . . » . ( هود : 123 )
( 6 ) . « . . . خدا هر كه را خواهد گمراه مىكند . و هر كه را خواهد بر راه راست فرا مىدارد » . ( انعام : 39 )