تفسير از ابن عباس ( علىرغم كثرت روايات او ) ثبت شده است » « 1 » . ابن خلدون به اين حقيقت اشاره دارد كه عرب اهل كتاب و علم نبود و روحيه بدوى و جهل بر آنها حاكم بود . و هرگاه مىخواستند از امورى كه معمولا بشر تمايل به دانستن آنها دارد . نظير علل پيدايش موجودات ، آغاز خلقت ، اسرار وجود ، چيزى بدانند ، از ( عالمان ) اهل كتاب سؤال مىكردند و از دانش ايشان بهره مىبردند . ابن خلدون سپس مىگويد كه اين ( عالمان ) كسانى مانند كعب الاحبار « 2 » ، وهب بن منبه « 3 » و عبد اللّه بن سلام « 4 » بودند . در نتيجه كتابهاى تفسير از نقلهاى ايشان لبريز گشت و اقوال ايشان به دليل مقام و منزلت برجستهاى كه داشتند مورد پذيرش قرار گرفت . اما كسانى كه دانشى استوار داشتند در صحت اينگونه نقلها درنگ كردند و فساد و بطلان آن دسته از اقوال و نقلهايى را كه فاقد دلايل صحيح بود آشكار ساختند « 5 » .
ملاحظه
سخنان ابن خلدون و ابن تيميه و ديگران نبايد موجب آن گردد كه خواننده ، به پيروى از گمراهان ، اين سه شخصيت بزرگ را ، يعنى عبد اللّه بن سلام ، وهب بن منبه و كعب الاحبار را ، مورد طعن و بدگويى قرار دهد . بعضى از اديبان و مورخان ، كه جزو نويسندگان بزرگ اين عصر به شمار مىآيند ، بر اساس چنين پندارى تا بدانجا پيش رفتهاند كه صحابى گرانقدر ، عبد اللّه بن سلام ، را در رديف افراد ناپاكى همچون عبد اللّه
هامش
( 1 ) . الاتقان ، سيوطى ، ج 2 ، نوع 80 : 535 .
( 2 ) . كعب بن مانع بن ذى هجن حميرى ، ابو اسحاق ، كعب الاحبار ( . . . - 32 ه . ق ) تابعى . از عالمان يهود يمن بود . در زمان ابو بكر اسلام آورد و در حكومت عمر وارد مدينه شد . از صحابه علم آموخت و اخبار بسيارى از امم گذشته نقل مىكرد . ( الأعلام زركلى ، 5 : 228 )
( 3 ) . وهب بن منبه ابناوى صنعانى ذمارى ، ابو عبد اللّه ( 34 - 114 ه . ق ) تابعى ، مورخ . وى از اساطير و كتب مقدس آگاهى كامل داشت و به نقل اسرائيليات معروف بود . وهب سيزده سال ملازم ابن عباس بود . از آثار اوست : ذكر الملوك المتوجه من حمير و أخبارهم و قبورهم و أشعارهم ، قصص الأنبياء ، قصص الأخيار . ( الأعلام زركلى ، 8 : 126 ) .
( 4 ) . عبد اللّه بن سلام بن حارث اسرائيلى ، ابو يوسف ( . . . - 43 ه . ق ) صحابى . نام وى حصين بود و پيامبر وى را عبد اللّه ناميد . به هنگام ورود پيامبر ( ص ) به مدينه اسلام آورد . معروف است آيات« شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَوَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ »به وى اشاره دارد . ( الأعلام زركلى ، 4 : 90 )
( 5 ) . مقدمهء ابن خلدون ، الفصل الخامس ، فى علوم القرآن من التفسير و القراءات ، ص 439 .