فرموده است : « إذا حدثكم أهل الكتاب ، فلا تصدقوهم و لا تكذبوهم » « 1 » همچنين است در مورد اقوالى كه از بعضى از تابعان نقل شده است ، هرچند كه خود بر اخذ آن از اهل كتاب تصريح نكرده باشند . هرجا كه اقوال تابعان با يكديگر اختلاف دارد ، نمىتوان از يكى به عنوان دليلى بر بطلان ديگرى استفاده كرد . اما نسبت به آنچه به سند صحيح از صحابى نقل شده است اعتماد بيشتر است ، زيرا احتمال اينكه آن را از پيامبر و يا از كسى اخذ كرده كه او از پيامبر شنيده قوىتر است ، همچنين ، صحابه كمتر از تابعان از اهل كتاب نقل روايت كردهاند . با توجه به يقين صحابى به گفته خود و در حالى كه اصحاب از تصديق اخبار اهل كتاب نهى شده بودند ، چگونه مىتوان ادعا كرد كه صحابى آن را از ايشان اخذ كرده است . اما آن دسته از اختلافهايى كه شناخت موارد صحيح آنها ممكن است به شكر خدا زياد است . و اگر امام احمد گفته است : « سه چيز است كه اصل و سندى ندارد : تفسير ، پيشگويىها و اخبار جنگها » به اين دليل بوده است كه اغلب آنها خبر مرسل است . در مورد آن دسته از اختلافهاى تفسيرى كه منشأ استدلالى و غير نقلى دارند ، مىگوييم علت اكثر خطاهايى كه در اين نوع رخ مىدهد دو چيز است كه ما بعد از بخش تفسير صحابه و تابعان و تابع تابعان از آن سخن گفتهايم .
ابن تيميه سپس دو علتى را كه موجب بروز خطا در قسم اخير تفسير شده است چنين برمىشمارد :
1 . حمل الفاظ قران بر معانيى كه از پيش بدان معتقد بودهاند و به منظور تأييد آنها .
2 . تفسير قرآن بدون توجه به متكلم آن ، يعنى خداوند عز و جل ، و كسى كه قرآن بر وى نازل شده و مخاطب آن است ، و صرفا با اتكا به زبان عربى و دلالتهاى لفظى « 2 » .
هامش
( 1 ) . صحيح البخارى ، كتاب الاعتصام ، باب قول النبى « لا تسألوا أهل الكتاب عن شىء » : 2 ؛ المستدرك ، حاكم ، ج 3 ، كتاب معرفة الصحابة ، ذكر مناقب عامر بن ربيعه : 359 . باب ما يجور من تفسير التوراة و غيرها من كتب اللّه بالعربية و غيرها ، ح 2 و كتاب الشهادات ، باب لا يسأل أهل الشرك عن الشهادة و غيرها : ح 1 ( با تفاوتهايى در لفظ ) حاكم نيز حديث مشابهى به اين مضمون را در كتاب مستدرك خود آورده است : « إذا حدثكم أهل الكتاب حديثا فقولوا آمنا باللّه و ملائكته و رسوله » . مستدرك حاكم ، ج 2 ، كتاب معرفة الصحابة ، ذكر مناقب عامر بن ربيعه ؛ 359 .
( 2 ) . التفسير الكبير ، ابن تيمية ، ج 2 ، فضل الاختلاف فى التفسير و اسبابه ، النوع الاول سبب النقل ؛ 209 .
تحقيق دكتر عبد الرحمن عميره ؛ دار الكتب العلمية ، بيروت ، لبنان .