ارزيابى روايات تابعان
ملاحظات و اشكالات مهمى دربارهء روايات تابعان مطرح شده كه طعن و تضعيف آنها را به همراه داشته و موجب گرديده است تا مورد ارزيابى و نقادى قرار گيرند . از جمله اين اشكالات است :
- در اينگونه روايات به ندرت روايتى با اسناد صحيح يافت مىشود .
- اينگونه روايات مشتمل بر اسرائيليات و خرافههايى است كه گاه از سوى ملحدان و گاه از سوى اهل كتاب تازهمسلمان ، چه از روى حسن نيت و چه از سر نيت سوء ، بدانها راه يافته است .
ضعف روايات تفسير به مأثور و علل آن
دانستيم كه تفسير به مأثور شامل تفسير قرآن به قرآن ، تفسير قرآن به سنت و تفسير قرآن به روايات موقوف به صحابه و رأى تابعان است . در مورد مقبوليت و منزلت تفسير قرآن به قرآن و تفسير قرآن به سنت صحيحى كه سند آن به پيامبر مىرسد هيچ اختلافى نيست ، اما تفسير قرآن به رواياتى كه به صحابه و تابعان نسبت داده مىشود از جهات مختلف در آن ضعف و سستى راه يافته است . از جمله اين جهات عبارتاند از :
1 . حذف و اضافاتى كه دشمنان اسلام ، از جمله ملحدان يهود و ايرانى ، به طور پنهانى در احاديث اعمال كردهاند . اينان هنگامى كه از طريق جنگ و اعمال قدرت و نيز از راه ارائه دليل و برهان از پيروزى بر اسلام نااميد شدند ، نابودى اين دين استوار را از طريق دستكارى و جعل حديث هدف گرفتند .
2 . بافتهها و اباطيل پيروان مذاهب افراطى در جهت ترويج و گسترش مذهب خويش ، همچون پيروان افراطى على ( ع ) كه به وى امورى را نسبت دادهاند كه از آن مبراست ؛ و يا مانند افراد سطحى و بىمايهاى كه به عباسيان گرويدند و به يارى و تقويت ايشان پرداختند . اكاذيبى را به ابن عباس نسبت دادند .
3 . آميختن مطالب نادرست با حقايق و نقل غير مستند و سهوآميز بسيارى از اقوال منسوب به صحابه و تابعان كه موجب مشتبه شدن حق و باطل شده است . افزون بر اين ، در مواردى اتفاق افتاده است كه شخصى به نظرى اعتماد مىكند بدون آنكه براى آن سندى ذكر كند ؛ و ديگرى پس از او با تصور اينكه اين نظر داراى اصل و سند است ،