علم : زيرا به مجرد رعايت اين ضابطه او ، به راحتى مىتواند قرائات مورد قبول را از قرائات غير قابل پذيرش بازشناسد . اما در صورت شرط كردن تواتر ، اين بازشناسى مشكل خواهد شد ؛ زيرا در اين صورت شخص بايد براى يافتن قرائات قابل قبول در هريك از طبقات روايت از عدم تبانى راويان بر دروغ اطمينان حاصل كند ، و اين كار مشكلى است .
3 . ارزش اركان سهگانهء ضابطهء مورد بحث در ايجاد يقين نسبت به صحت يك قرائت تقريبا مساوى تواتر است : بدين معنا كه محتواى مصحف متواتر و در بهترين عصر و زمان يعنى عصر صحابه مورد اجماع امت قرار گرفته است . لذا اگر قرائتى داراى سندى صحيح و سازگار با قواعد زبان عرب باشد و سپس مطابقت با رسمالخط مصحف متواتر نيز بر آن افزون گردد ، مجموعهء اين شروط قرينه بر آن است كه روايت قرايى مذكور ، حتى اگر خبر واحد باشد ، مفيد قطع است . يادآور مىشويم كه در علم الحديث ثابت شده است كه خبر واحد در صورتى كه محفوف به قرينه باشد ، مفيد علم خواهد بود .
گويى پيش از پيدايش مصحف به عنوان سندى متواتر ، براى اثبات صحت يك روايت قرايى تواتر در اسناد آن امرى ضرورى و لازم شمرده مىشد ؛ اما پس از پيدايش مصحف مورد اجماع و متواتر ، براى پذيرش روايتى قرايى كه با رسمالخط مصحف و زبان عرب موافقت داشته باشد صحت سند و شهرت كفايت مىكند . صاحب كتاب الكواكب الدرية « 1 » عين كلام ابن جزرى را چنين نقل مىكند :
منظور ما از اين سخن كه « سند قرائت صحيح باشد » آن است كه روايت قرايى مورد نظر را راوى عادل و برخوردار از قدرت حفظ از راوى نظير خود روايت كرده باشد ، و به همين ترتيب ، تا سلسله سند به نهايت برسد . علاوه بر اين ، قرائت مذكور نزد پيشوايان و واضعان علم قرائت ، قرائتى مشهور باشد و جزو قرائات غلط يا شاذ به شمار نيايد . برخى از عالمان متأخر به صحت سند اكتفا نكرده و در اين ركن تواتر را نيز شرط دانسته گمان بردهاند كه قرآن جز با تواتر ثابت نمىشود « 2 » . و گفتهاند خبر آحاد ، قرآنى بودن يك قرائت را ثابت نمىكند .
هامش
( 1 ) . الكواكب الدرية فيما ورد فى انزال القرآن على سبعة احرف ممن الاحاديث النبويه و الاخبار المأثورة فى بيان احتمال المصاحف العثمانية ، اثر شيخ محمد خلف حسينى .
( 2 ) . يعنى در ضابطهء صحت قرائات كه شامل اين ركن و دو ركن ديگر مىشود بايد تواتر را در ركن صحت سند شرط كرد . علت اينكه كلام جزرى را اينگونه تفسير كرديم آن است كه بىترديد تواتر صرفا شرط و