قرائت منسوب به امام ابو حنيفه كه ابو الفضل محمد بن جعفر خزاعى « 1 » جمعآورى كرده و ابو القاسم هذلى « 2 » و ديگران آن را از وى نقل كردهاند . مانند
« إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ »
« 3 » به رفع اللّه و نصب العلماء . اين قرائت و انتساب آن به ابو حنيفه نزد اكثر مفسران رايج شده است ، و البته در توجيه آن درماندهاند . چنين روايتى سندى ندارد و ابو حنيفه از آن مبرا است .
مثال قرائتى كه افراد ثقه آن را نقل كنند و با هيچيك از وجوه قواعد زبان عرب مطابقت نداشته باشد و نقل آن با سهو و اشتباه و عدم ضبط راوى همراه باشد از نظر محققان بزرگ و حافظانى كه ذهن نيرومند دارند بسيار اندك و در حد هيچ است . البته برخى از ايشان روايت خارجة بن نافع « 4 » را در قرائت « معايش » با همزه « 5 » از اين قسم دانستهاند .
ابن جزرى سپس مىافزايد : آنچه كه برخى از شارحان متاخر شاطبيه دربارهء وقف همزه در قرائت حمزه گفتهاند جزو همين دو قسمت به شمار مىآيند . مانند : أسمائهم و أولئك با « ى » ( اوليك ) و شركاءهم ( شركاوهم ) و احبّاؤهم ( احبّاوهم ) با « و » و بدأكم ( بداكم ) و اخاه با « الف » و « ر » در رأى و ترى در تراءى و اشمزت در اشمأزت ، فادّارتم در فادّارأتم كه در تمامى موارد مذكور همزه حذف شده است . چنين مواردى - كه آن را تخفيف رسمى ناميدهاند - بنا بر هيچيك از وجوه زبان عرب امرى مجاز به شمار نمىآيد . قرائات مذكور يا از فردى ثقه نقل شده است ( كه راهى براى اثبات اين ادعا نيست ) در اين صورت ، به دليل آنكه با هيچيك از وجوه قواعد زبان عرب مطابقت ندارد ، قابل پذيرش نيست ، و يا از فردى غير ثقه نقل شده است ، كه بنابراين عدم پذيرش و طرد آن اولى و شايستهتر است . علاوه بر اين ، نگارنده در اين زمينه بررسى كردم و هيچ نصى را به طريق صحيح و غير ضعيف از حمزه در تأييد قرائات مذكور نيافتم .
هامش
( 1 ) . محمد بن جعفر بن عبد الكريم ، ابو الفضل ، ركن الدين خزاعى جرجانى ( . . . - 408 ه . ق ) عالم قرائت . از آثار اوست : المنتهى ، تهذيب الآثار الواضح ، الإبانة فى الوقف و الابتداء ( الأعلام زركلى ، 1 : 42 )
( 2 ) . يوسف بن علىّ بن جبّاره ، ابو القاسم هذلى عسكرى ( 403 - 465 ه . ق ) متكلم و عالم قرائت .
مشهورترين اثر او الكامل در علم قرائت است . ( الأعلام زركلى ، 8 : 242 )
( 3 ) . فاطر : 28
( 4 ) . خارجة بن مصعب ابو الحجاج ضبيعى سرخسى ( م 168 ه . ق ) ( غاية النهاية ، ابن جزرى ، 1 : 361 )
( 5 ) . بر خلاف ضبط مصحف كه معايش است . ( حجر : 20 )