« إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هادُوا وَ الصَّابِئُونَ . . »
. « 1 » پرسيدم . پاسخ داد : اى پسر برادرم ، اين ناشى از عمل كاتبان است . آنان در قرآن به خطا رفتند . سيوطى درباره اين خبر مىگويد كه سندش به شرط شيخين صحيح است « 2 » . همچنين مىگويند از ابو خلف ، همپيمان بنى جمح ، روايت شده است كه به اتفاق عبيد بن عمير نزد عايشه آمد و گفت : « آمدهام دربارهء آيهاى در كتاب خدا از تو سؤال كنم . رسول خدا آن را چگونه مىخواند ؟ » كدام آيه ؟ گفت :
« وَ الَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا . . »
. « 3 » درست است يا « الذين يأتون ما أتوا » . عايشه پاسخ داد : كدام را بيشتر دوست مىدارى ؟ گفت : سوگند به كسى كه جانم در دست اوست ، يكى از اين دو را از تمامى دنيا بيشتر دوست مىدارم . گفت : كدام يك ؟ گفتم :
« الذين يأتون ما أتوا » گفت : شهادت مىدهم كه رسول خدا ( ص ) آن را چنين خواند ، و آيه نيز چنين نازل شده ، اما در شكل حروف آن اشتباه شده است « 4 » .
پاسخ ، اولا اين روايت هرچند سندى صحيح دارد ، با قرائات متواتر و مفيد قطع تعارض دارد و خبرى كه با دليل مفيد قطع تعارض كند محل اعتبار نيست . بنابراين ، نه بايد بدان توجه شود و نه بايد مورد استناد قرار گيرد .
ثانيا ، در كتاب اتحاف فضلاء البشر چنين آمده است كه لفظ « هذان » در شيوه نوشتن مصحف بدون « الف » و « ى » آمده است تا پذيراى وجوه قرايى چهارگانهء اين آيه باشد . ما اين مطلب را پيشتر ، در بحث فوايد رسمالخط مصحف ، شرح داديم . بنابراين ، منطقى نيست كه گفته شود كاتب خطا كرده است . كاتب اين كلمه را نه با « الف » نوشته است و نه با « ى » . اگر در اين كلمه ، بنا به اعتقاد عايشه ، خطايى رخ داده باشد ، از ناحيه كاتب نيست ، بلكه بايد از كسى باشد كه آيه را به تشديد « إنّ » و افزودن الف در « هذان » خوانده است .
مضافا به اينكه نه از عايشه و نه از ديگران نقل نشده است كه اگر كسى آيهء مذكور را چنين بخواند به خطا رفته است . چگونه مىتوان اين قرائت را نادرست شمرد ، در حالى كه آن ، قرائتى متواتر و مورد اجماع ، بلكه بالاتر قرائت اكثر قاريان است ؟ از نظر ادبيات عرب نيز
هامش
( 1 ) . مائده : 69
( 2 ) . الدر المنثور ، سيوطى ، جزء 2 ، سورة النساء ، 246 .
( 3 ) . مؤمنون : 60
( 4 ) . الدر المنثور ، جزء 5 ، سورة المؤمنين : 12 . جمله آخر اين خبر چنين است « و لكن الهجاء حرف » ، مؤلف در صفحات بعد راجع به معناى اين عبارت توضيح مىدهد .