1 . ترتيب سورههاى قرآن در شكل كنونى آن به دستور و ضبط پيامبر ( ص ) نبوده است ؛ بلكه نظم و ترتيب فعلى حاصل اجتهاد صحابه است . اكثر دانشمندان از جمله مالك ، قاضى ابو بكر - بنا به يكى از دو قول او - اين نظر را پذيرفتهاند . ابن فارس « 1 » در كتاب المسائل الخمس به اين نظر اشاره داشته مىگويد :
جمع قرآن به دو صورت انجام پذيرفت : گردآورى و تاليف سورهها ؛ مانند تقديم هفت سورهء طوال و در پى آن سورههاى مئون كه توسط صحابه انجام پذيرفت و جمعآورى آيات در سورهها كه به اشاره پيامبر ( ص ) بر اساس وحى جبرئيل و فرمان پروردگارش صورت گرفت « 2 » .
اين دانشمندان براى اثبات نظر خود دو دليل ارائه مىكنند :
اول ، مصاحف پيش از جمعآورى قرآن در زمان عثمان از نظر نظم و ترتيب سورهها با يكديگر تفاوت داشت . اگر نظم كنونى سورهها توقيفى و بر اساس نقل پيامبر ( ص ) بود ، اصحاب مجاز به عدول از آن و اختلاف در اين زمينه ، آنچنانكه روايات مىگويد ، نبودند . بنا بر روايات ، مصحف ابى بن كعب از سورهء فاتحه آغاز مىشد و با سورهء بقره ، سپس نساء و پس از آن آل عمران و انعام ادامه مىيافت ؛ اما در مصحف ابن مسعود ابتدا سورهء بقره ، سپس نساء و پس از آن آل عمران . . . نوشته شده بود كه با مصحف ابى اختلاف زيادى داشت . مصحف على ( ع ) نيز بر اساس ترتيب نزول از سورهء اقرأ آغاز شده بود و در پى آن سورهاى مدثر ، ق ، مزمل ، تبت ، تكوير و به همين ترتيب سورههاى مكى و سپس مدنى نوشته شده بودند .
دوم ، روايتى است كه ابن اشته « 3 » در كتاب مصاحف از طريق اسماعيل بن عباس از حباب بن يحيى و او از ابو محمد القرشى نقل مىكند كه گفت :
عثمان به ايشان دستور داد تا در تدوين قرآن سورههاى طوال را در پى يكديگر قرار دهند و سورههاى انفال و توبه را جزو هفت سوره طوال قرار داد ؛ و ميان اين
هامش
( 1 ) . احمد بن فارس بن زكريا قزوينى ، ابو الحسين ( م 395 ه . ق ) عالم نحوى . از آثار اوست : المجمل فى اللغة ، فقه اللغة ، حلية الفقهاء ، ( بغية الوعاة 1 : 352 ) .
( 2 ) . البرهان ، زركشى ، ج 1 ، نوع 13 : 331 و نوع 14 : 356 .
( 3 ) . محمد بن عبد اللّه بن اشته اللوذى الأصبهاني ، ابو بكر ( م 360 ه . ق ) نحوى و معلم قرائت . از آثار اوست : المجيز ، المفيد فى الشاذ ، المصاحف . ( معجم المؤلفين ، 10 : 35 ) .