رسول خدا ( ص ) نوشته شده بود و دوم آنچه در سينهها به حفظ مانده بود . ميزان احتياط و پرهيز وى تا بدان حد بود كه هيچ مكتوبى را نمىپذيرفت مگر آنكه دو نفر شهادت دهند كه آن را در حضور رسول خدا نوشتهاند . دليل بر اين مدعا روايتى است كه ابن ابى داود از طريق يحيى بن عبد الرحمن بن حاطب نقل مىكند كه :
عمر آمد و گفت : هركس چيزى از قرآن از رسول خدا شنيده است بياورد . آنان آيات را بر اوراق و الواح و پوست درختان خرما مىنوشتند و از هيچكس چيزى نمىپذيرفتند مگر دو شاهد بر صحت آن شهادت دهد « 1 » .
و يا روايت ديگرى كه باز از ابن ابو داود اما از طريق هشام بن عروه « 2 » از پدرش نقل مىكند كه :
ابو بكر به عمر و زيد گفت : بر آستان مسجد بنشينند و هركس بر چيزى كه از كتاب خدا ارائه مىدهد و دو شاهد مىآورد . آن را بنويسيد « 3 » .
اين حديث گرچه منقطع است اما رجالش ثقه هستند . ابن حجر مىگويد : منظور از دو شاهد حفظ و كتابت است . نظر سخاوى در جمال القراء آن است كه مقصود از دو شاهد دو مرد عادل است « 4 » . سخن وى چنين است : مقصود اين است كه دو تن عادل نوشته شدن در محضر رسول خدا را گواهى كنند « 5 » .
زيد تنها بر حفظ اعتماد نمىكرد و به همين دليل است كه در روايت بخارى كه ذكر آن گذشت - مىگويد آيات پايان سوره برائت را تنها نزد ابى خزيمه يافتم . يعنى آيات مذكور را به صورت مكتوب تنها نزد ابى خزيمه انصارى يافت بااينكه خود او و بسيارى از صحابه آن را از حفظ داشتند . اما زيد براى رعايت اطمينان بيشتر و نهايت احتياط خواست ميان حفظ و كتابت جمع كند . به اين ترتيب بر اساس اين فرمان داهيانه با نظارت ابو بكر و عمر بزرگان صحابه ، قرآن جمعآورى گرديد ، و اجماع امت بدون هيچگونه مخالفتى بدان تعلق گرفت . تاريخ همواره از اين افتخار جاويدان براى ابو بكر به دليل
هامش
( 1 ) . المصاحف ، ابو بكر عبد اللّه بن ابى داود سليمان بن اشعث سجستانى : 170 دار الكتب العلميه ، بيروت .
( 2 ) . هشام بن عروة بن الزيد بن العوام قرشى اسدى ، ابو منذر ( 61 - 146 ه . ق ) ، تابعى . ( الأعلام زركلى ، 8 : 78 )
( 3 ) . المصاحف : 12
( 4 ) . فتح البارى ، عسقلانى ، ج 9 : 4 .
( 5 ) . المرشد الوجيز ، ابو شامه ، 57 ؛ الإتقان ، سيوطى ، ج 1 ، نوع 18 : 206 .