اشخاص ، آغاز نهادم ، تا آنجا كه قسمت پايانى سوره توبه را تنها نزد ابو خزيمه انصارى « 1 » يافتم . از آيه
« لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ . .
. » « 2 » تا پايان سوره . صحف پديد آمده تا زمان مرگ نزد ابو بكر ماند ، پس از آن نزد عمر بود و سپس نزد حفصه دختر عمر نگهدارى شد « 3 » .
همان گونه كه ملاحظه مىشود ، اين حديث بر ميزان اهتمام صحابه به حراست از قرآن و درجه اعتماد ابو بكر و عمر به زيد دلالت دارد و نشان مىدهد كه زيد به دليل مناقب و مكارمى كه ابو بكر درباره او ياد مىكند شايستگى چنين اعتمادى را داشته است . اين سخن زيد كه مىگويد به خدا قسم اگر به از جا كندن كوه مكلفم مىكردند برايم سادهتر از آن بود كه به جمعآورى قرآن مأمورم سازند ، خود نشانگر تقوا و ديندارى و امانتدارى اوست . شك و تأمل زيد در ابتداى امر و مناقشه او با ابو بكر تا آنجا كه ابو بكر به او اصرار كرد و او را بر سر رضا آورد و به صواب جمعآورى قرآن قانع ساخت ، خود نشان دهنده فراست و ضمير روشن اوست و اينكه گفت : پس جمعآورى قرآن را از روى پوست درختان خرما و سنگهاى صاف و محفوظات اشخاص آغاز نهادم ، گوياى نهايت كوشش و سعى بليغ زيد است . خداوند از او راضى باشد و او را راضى گرداند و از ايشان و ما همگى خشنود باشد .
ضابطه و معيار ابو بكر در كتابت مصحف
زيد در جمعآورى قرآن روش دقيق و استوارى را كه ابو بكر و عمر نهاده بودند در پيش گرفت . اين روش به نحو شايستهاى متضمن تأملى فراوان ، دقتى محتاطانه و بررسى و جستجوى شامل در حفاظت از كتاب خدا بود . زيد به محفوظات خويش و به آنچه به دست خود نوشته و به گوش خود شنيده بود اعتماد نكرد . بلكه در بررسى و جمعآورى آيات و سور ، خويشتن را به بهرهگيرى از دو مأخذ ملتزم ساخت : اول آنچه در حضور
هامش
( 1 ) . بخارى نام وى را همينگونه ثبت كرده ، اما ظاهرا تصحيفى رخ داده است و خزيمة بن ثابت انصارى صحيح است . زيرا زيد شهادت او را بر قرآنى بودن عبارت« لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ . .. » برابر با دو شهادت دانسته و ادعاى وى را پذيرفته است . در ميان اصحاب پيامبر ( ص ) تنها خزيمة بن ثابت بود كه شهادتش برابر شهادت دو تن شمرده مىشد .
( 2 ) . توبه : 128
( 3 ) . صحيح البخارى ، ج 6 ، كتاب فضائل القرآن باب جمع القرآن .