جايز نيست . « 1 »
عبد اللّه ابن مسعود نيز به همين حقيقت اشاره دارد . آنجا كه مىگويد :
دربارهء قرآن اختلاف و نزاع روا نداريد ، زيرا در متن آن نه اختلافى است و نه چيزى از آن كاسته شده . آيا نمىبينيد شريعت اسلامى يكى است هم در احكام و هم در قرائت ، و فرمان خدا نيز در آن يكى است ؟ اگر از ميان دو حرف يكى بر چيزى امر و ديگرى از آن نهى مىكرد . معنايش اختلاف بود . اما هر حرفى فرمان خداوند است . و كسى نبايد از قرائتى اعراض كند ، زيرا هركس به قرائتى از قرائات كفر ورزد به همهء آن كافر شده است . « 2 »
شبهه دوم : مىگويند اختلاف در قرائات موجب شك و ترديد نسبت به قرآن مىشود ، به ويژه اگر ملاحظه كنيم كه بعضى از روايات شخص را مخير ساختهاند تا قرآن را با الفاظ ابداعى مترادف و يا غير متضاد قرائت كند . مانند حديث ابو بكره كه مىگويد : همهء قرائتها ما دام كه موجب نگردد آيهء عذابى به رحمت و آيه رحمتى به عذاب ختم شود مورد قبول و بسنده است ، مانند اينكه بگويى : تعال ، اقبل ، هلم ، اذهب ، اسرع ، عجل . اين حديث به همين لفظ و با سندى معتبر از احمد نقل شده است . « 3 » از ابى بن كعب نيز حديثى به همين مضمون روايت شده است . بالاتر از اين ، در فضائل ابى عبيد آمده است :
عبد الله بن مسعود آيهء
« إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ
« 4 » » به شخصى تعليم مىداد .
آن مرد مىگفت : طعام اليتيم . هر چه ابن مسعود براى او تكرار مىكرد ، آن مرد نمىتوانست اثيم را به قرائت صحيح بخواند . سرانجام ابن مسعود گفت : « آيا مىتوانى بگويى طعام الفاجر ؟ مرد گفت : آرى ، ابن مسعود گفت : پس اينگونه بخوان . « 5 » »
پاسخ : اختلافهاى قرايى چنانچه همگى از جانب خدا باشند ، موجب بروز هيچ شك و ابهامى نيستند ، و اما دربارهء رواياتى كه در اين شبهه بر آن استناد شده بايد گفت از آنها مفهوم تخيير بدين معنا كه شخص مخير باشد با الفاظ ابداعى مترادف و يا غير متضاد يا متضاد با معنى وحى بخواند فهميده نمىشود ، تا اين كه مشكلى را دربارهء قرآن موجب
هامش
( 1 ) . النشر فى القراءات العشر ، ابن جزرى ، ج 1 : 49 و 50 .
( 2 ) . جامع البيان ، طبرى ، ج 1 : 11 ( نقل به مضمون )
( 3 ) . مسند ، الامام احمد حنبل ، ج 5 : 41 - 51 .
( 4 ) . دخان : 43 و 44
( 5 ) . فضائل القرآن ، ابو عبيد : 183