همچنين ذكر اين نكته نيز لازم است كه از نظر هر دو گروه حكم لفظ عامى كه درباره سبب خاصى نازل شده است ، افراد ديگر را نيز شامل مىشود ؛ با اين تفاوت كه به نظر جمهورى نفس نص موجب اين شمول است . اما به نظر ديگران نص مورد نظر شامل افراد ديگر نمىشود ، مگر به كمك قياس يا نصى ديگر مانند همان حديث معروف « حكمى على الواحد حكمى على الجماعة . »
ابن تيميه نيز به همين نكته اشاره دارد آنجا كه مىگويد :
در ميان اقوال عالمان سخنانى نظير « اين آيه درباره فلان مورد نازل شده است » فراوان يافت مىشود ؛ خاصه اگر از كسى نام برده باشند ؛ مانند آن كه گفتهاند آيه اظهار درباره زن قيس بن ثابت « 1 » نازل شد . يا آيه كلالة « 2 » دربارهء جابر بن عبد اللّه نازل گشت . يا آيه
« وَ أَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ . . . »
« 3 » دربارهء بنى قريظه و بنى نظير نازل شده و يا اينكه گفتهاند اين آيه دربارهء گروهى از مشركان مكه يا درباره گروهى از يهود و نصارى يا دربارهء گروهى از مؤمنان نازل شده است . مراد آنان كه چنين گفتهاند اين نيست كه حكم آيه تنها به اين كسان يا امور اختصاص يافته .
هيچ مسلمان ، بل هيچ عاقلى مطلقا چنين ادعايى نمىكند . اگر چه عالمان در لفظ عامى كه به سبب خاصى نازل شده اختلاف كردهاند كه آيا اين عام مختص سبب است يا خير ، اما هيچكس مدعى نيست كه عمومات كتاب و سنت به شخص معينى اختصاص دارد . نهايت آنكه گفتهاند اين لفظ عام به نوع آن شخص اختصاص دارد و بر موارد مشابه شامل مىگردد ، اما نه به سبب عموم لفظ بنابراين ، آيهاى كه سبب نزول آن معين است ، اعم از آن كه امر باشد يا نهى ، شامل شخص سبب است و هر موردى كه بهمنزلهء آن است « 4 » .
شايد ثمره اين اختلاف به دو چيز بازگردد : اول آنكه از نظر جمهور حكم به واسطه همان نصى كه درباره سبب آمده بر افراد غير سبب دلالت دارد و به اتفاق آراء اين نص از نظر متن ، و گاه علاوه بر آن از نظر دلالت هم قطعى است . اما بنا بر نظر برخى ، حكم نص
هامش
( 1 ) . قيس بن ثابت بن قيس بن شماس انصارى خزرجى ، مدنى ، صحابى . ( تهذيب التهذيب ، ابن حجر 8 : 385 )
( 2 ) . ( نساء : 176 ) « كلالة » ارثى را گويند كه پدر و يا فرزند فرد متوفى نباشد . و نيز به متوفايى كه پدر و فرزند نداشته باشد كلالة گويند . - معجم مفردات الفاظ القرآن ، راغب اصفهانى : 455 ، تحقيق نديم مرعشى ، المكتبة المرتضوية .
( 3 ) . مائده : 49
( 4 ) . التفسير الكبير ، تقى الدين ابن تيميه ، ج 2 : 201 ، تحقيق دكتر عبد الرحمن عميرة ، دار الكتب العلميه ، بيروت ، لبنان ؛ نيز - مقدمة فى اصول التفسير ، ابن تيمية ، تحقيق عدنان زرزور .