كار نيست ؛ بنابراين ، مجاز نيستيم هر دو را به دليل تعارض متساقط بدانيم ، زيرا هر دو صحيحاند و تعارضى ميان آنها نيست . همچنان كه جايز نيست به يكى از دو روايت تمسك جوييم و ديگرى را رد كنيم ، زيرا اين عمل ترجيح بلا مرجح است . پس ، تنها راه ، جمع ميان هر دو است . نووى « 1 » و قبل از او خطيب « 2 » هر دو ، قول اخير را پذيرفته و گفتهاند :
« شايد اين دو حادثه همزمان باشند « 3 » » مىتوان از روايت دوم چنين استنباط كرد كه آيات ملاعنه درباره هلال بن اميه نازل شده ، و زمانى كه عويمر از رسول خدا ( ص ) سؤال كرده ، آن حضرت بر اساس آياتى كه درباره هلال نازل شده فتوى داده است . ابن صباغ « 4 » مىگويد :
ماجراى هلال نشان مىدهد كه آيه اولين بار درباره او نازل شده بوده است ؛ و منظور رسول خدا ( ص ) در پاسخ به عويمر از جملهء « خداوند درباره تو و زنت حكمى نازل فرموده » همان آياتى بود كه درباره ماجراى هلال نازل شده بود . زيرا حكم آن آيات عام بود و شامل همه مىشد « 5 » .
صورت چهارم : هر دو روايت صحيح باشد و هيچ عامل مرجحى در ميان نباشد و همچنين به دليل فاصله زمانى نتوان ميان آنها جمع كرد . در اين حالت ، بايد به دليل تعدد اسباب نزول ، وجود دو روايت را دربارهء آيه واحد حمل بر تكرار نزول كرد . با اين عمل مىتوان به هر دو روايت تمسك كرد و اشكالى هم به وجود نمىآيد . زركشى در اين باره مىنويسد :
هامش
( 1 ) . يحيى بن شرف بن مري بن حسن حزامى حورانى نووى شافعى ، ابو زكريا ، محيي الدين ( 631 - 676 ه . ق ) صاحب تهذيب الأسماء و الألقاب ، المنهاج فى شرح صحيح مسلم . ( الأعلام زركلى ، 8 : 149 )
( 2 ) . احمد بن علىّ بن ثابت بغدادى ، ابو بكر ، معروف به خطيب ( 392 - 463 ه . ق ) مورخ و محدث . از آثار اوست : تاريخ بغداد ، الكفاية فى علم الدراية ، الأمالى ، الأسماء و الألقاب ( الأعلام زركلى ، 1 : 172 )
( 3 ) . صحيح مسلم بشرح النووى : ج 5 ، كتاب اللعان : 120 دار الكتاب العربى . مؤلف عبارت نووى را نقل به مضمون كرده است . اصل عبارت چنين است : احتمال دارد آيه لعان درباره هر دو نازل شده باشد . بنابراين ، شايد هر دو در دو زمان نزديك به هم از پيامبر سؤال كردهاند و سپس آيه درباره هر دو آنها نازل شده است .
( 4 ) . دو عالم فقيه به نام ابن صباغ مشهورند : 1 . عبد السيد بن محمد بن عبد الواحد ، ابو نصر ، ابن صباغ ( 400 - 477 ه . ق ) فقيه شافعى و صاحب آثارى چون الشامل و تذكره العالم ( الأعلام زركلى ، 4 : 10 ) 2 . علىّ بن محمد بن احمد ، نور الدين ابن صباغ ( 784 - 855 ه . ق ) فقيه مالكى و صاحب آثارى چون ، الفصول المهم لمعرفة الائمة و العبر فيمن شفه النظر ( الأعلام زركلى ، 5 : 8 ) با توجه به سال وفات عسقلانى كه در كتاب فتح البارى از وى نقل قول كرده ، به نظر مىرسد منظور وى از ابن صباغ ، عبد السيد ابو نصر باشد .
( 5 ) . فتح البارى ، ابن حجر عسقلانى ، ج 2 : 488 ، دار المعرفة