گاه آيهاى به جهت عظمت و علوى كه دارد و نيز براى يادآورى و بيم از فراموش شدن آن ، به سببى ديگر مجددا نازل مىشود « 1 » .
مثال : بيهقى و بزار از ابو هريره نقل كردهاند :
پس از شهادت حمزه ، پيامبر ( ص ) بر بالاى سر او آمد و بدن او را مثله شده ديد .
فرمود : به تلافى آنچه با تو كردند هفتاد تن از ايشان را مثله خواهيم كرد . پيامبر در اين حال بود كه جبرئيل نازل شد و سه آيه پايانى سورهء نحل را بر پيامبر وحى كرد :
« وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ . . . »
« 2 » .
همچنين ترمذى و حاكم از ابى بن كعب « 3 » روايت كردهاند :
در جنگ احد شصت و چهار تن از انصار و شش تن از مهاجران كه حمزه نيز جزو ايشان بود به شهادت رسيدند . مشركان حمزه را مثله كردند انصار ( با مشاهده اجساد ايشان ) گفتند : اگر روزى چون امروز با آنان مواجه شويم به بيش از اين تلافى خواهيم كرد و چون روز فتح مكه آمد ، خداوند آيه
« وَ إِنْ عاقَبْتُمْ »
را نازل فرمود « 4 » .
بنا بر روايت اول آيه مذكور در جنگ احد نازل شده است و بنا بر روايت دوم در روز فتح مكه . در حالى كه ميان جنگ احد و فتح مكه چندين سال فاصله است و بعيد به نظر مىرسد كه آيه پس از هر دو واقعه و يكبار نازل شده باشد . لذا چارهاى نداريم جز آنكه تعدد نزول را در اينجا پذيرفته ، بگوييم : آيه يكبار در احد و بار ديگر در روز فتح مكه نازل شده است . بعضى از دانشمندان معتقدند كه سورهء نحل به تمامى در مكه نازل شده است . با توجه به اين نظر ، آيات پايانى سورهء نحل قبل از دو بارى كه ذكر شد ، يكبار نيز در مكه و در مجموع سه بار ، نازل شده است . بعضى ديگر گفتهاند سورهء نحل ، به جز آيات پايانى آن كه در مدينه نازل شده ، مكى است . بنابراين قول ، تعداد دفعات نزول آيات مذكور فقط دو بار بوده است .
شبهه و پاسخ آن : ممكن است گفته شود تكرار نزول امر عبثى است . زيرا اگر آيه قبل
هامش
( 1 ) . البرهان ، زركشى ، ج 1 ، النوع الاول معرفه اسباب النزول : 123 .
( 2 ) . « اگر سزاى دهيد ، بمانند آنچه با شما كردهاند سزا دهيد . » ( نحل : 126 )
( 3 ) . ابى بن كعب بن قيس بن عبيد بن زيد بن معاوية بن عمرو بن مالك بن نجار ، ابو منذر ( م 19 يا 32 ه . ق ) صحابى ، معلم قرآن ( تهذيب التهذيب ، ابن حجر 1 : 187 ) .
( 4 ) . سنن الترمذى ، ج 5 كتاب تفسير القرآن ، باب 17 : من سورة النحل : ح 2 ( 3129 ) ، المستدرك ، حاكم ج 2 ، كتاب تفسير القرآن ، سورة النحل : 359 .