« نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ . »
« 1 »
و بخارى از ابن عمر روايت كرده است كه گفت : « آيه
« نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ »
درباره حكم مجامعت با پشت ( دبر ) زنان نازل شد « 2 » . »
روايت جابر در بيان سبب قابل استناد است ، زيرا بر سبب نزول صراحت دارد . اما از روايت ابن عمر برمىآيد كه آيه در مقام بيان حكم مجامعت با پشت زن و تحريم آن است . و اين حكم استنباط و اجتهاد اوست .
ولى هرگاه دو يا چند عبارت كه هيچيك از آنها نص در سببيت نيستند با يكديگر مغايرت داشتند ، مانند اينكه مفسرى بگويد اين آيه در فلان مورد نازل شد و ديگرى بگويد اين آيه در به همان مورد نازل شد و هريك براى آيه موردى غير از ديگرى ذكر كند و لفظ آيه پذيرش هر دو نظر را داشت و قرينهاى كه يكى از دو عبارت را به سببيت منصرف سازد در ميان نبود ، هر دو روايت را بايد بر مدلول لفظ آنها حمل كرد و وجهى براى حمل آنها بر بيان سببيت وجود ندارد . بالاخره ، هرگاه مفاد دو يا چند عبارت كه همگى نص در سببيت هستند با يكديگر مغايرت داشتند ، چند حالت متصور خواهد بود كه ذيل عنوان بعد درباره آن بحث مىكنيم .
5 . تعدد اسباب نزول درباره آيهء واحد
هرگاه دو روايت درباره آيه يا آيات معينى وارد شده باشد و هريك از دو روايت بر سبب نزول جداگانه صراحت داشته باشند ، بايد در سند آنها تأمل كرد : يا يكى صحيح و ديگرى غير صحيح است ؛ يا هر دو صحيحاند اما يكى داراى عامل مرجحى است ؛ و يا اين كه هر دو صحيحاند و هيچيك ترجيحى بر ديگرى ندارد اما مىتوان آن دو را با هم جمع كرد ؛ و يا اين كه هر دو صحيحاند و هيچيك ترجيحى بر ديگرى ندارد و جمع ميان آن دو نيز ممكن نيست . هريك از صور چهارگانه داراى حكمى خاص هستند كه ذيلا به بيان آنها مىپردازيم .
هامش
( 1 ) . « زنانتان كشتزارهاى شمايند ، به كشتزار خويش هرجا و هرگاه كه خواهيد درآييد و براى خود ( كار نيك ) پيش فرستيد و از خداوند بترسيد و بدانيد كه با او ديدار خواهيد كرد و مؤمنان را مژده ده . » ( بقره : 223 )
( 2 ) . صحيح البخارى ، كتاب التفسير ، سورة البقرة ، باب نساءكم حرث لكم ، ح 1 .