3 . طبرانى در كبير به سند خود از ابو رجاء عطاردى « 1 » حديث صحيحى نقل مىكند كه :
ابو موسى در حالى كه جامهاى سپيد و دو تكه بر تن داشت ما را در حلقهاى به دور خويش مىنشاند و به ما قرآن مىآموخت . چون به تلاوت سوره
« اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ »
رسيد ، گفت : اين نخستين سوره است كه بر محمد ( ص ) نازل شد . « 2 »
4 . در اخبار آثار نيز همين مضمون آمده است . برخى از اين آثار نكتهاى اضافه دارند كه در روايت زهرى « 3 » ملاحظه مىشود . آن نكته اين است كه پيامبر ( ص ) در حراء بود ناگاه فرشته وحى با جامهاى از حرير كه بر آن نوشته شده بود :
« اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ »
تا
« ما لَمْ يَعْلَمْ »
فرودآمد .
قول دوم
نخستين آيهاى كه نازل شد
« يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ »
بوده است . طرفداران اين راى به آنچه بخارى و مسلم از ابو سلمة بن عبد الرحمن بن عوف نقل كردهاند استدلال مىكنند . وى
هامش
بقارى ( خواندن نمىدانم ) در پاسخ جبرئيل چيست ؟ آيا پيامبر نمىتوانسته الفاظى را كه جبرئيل مىخوانده تكرار كند ؟ اين فرض قطعا باطل است . و اگر منظور آن بوده كه پيامبر از روى نوشتهاى كه او خود آورده بخواند ، مگر خداوند و جبرئيل نمىدانستند كه پيامبر سواد خواندن و نوشتن ندارد ؟ آيا خداوند او را به امرى محال امر كرده است ؟ نه شايسته پيامبر است كه منظور جبرئيل را درك نكرده باشد و حتى قدرت تكرار كلماتى را كه او مىخوانده نداشته باشد ، و نه شايستهء جبرئيل است كه از ابلاغ پيام ناتوان باشد ، و نه در شأن خداوند است كه بندهء خود را به امرى محال فرمان داده باشد . خامسا فشردن پيامبر آن حد كه نزديك بود جان از بدنش خارج شود و مجبور ساختن وى به خواندن ، امرى نامفهوم است . كداميك از پيامبران پيشين چنين مبعوث شدهاند ؟ بنابراين ، هر چند حديث مذكور در كتابهاى معتبر حديثى اهل سنت آمده است و ميان عالمان عامه از شهرت و رواج گستردهاى برخوردار است ، اما با توجه به مواردى كه گذشت ، اين حديث را با اين ابهامات و اشكالاتش به دشوارى مىتوان پذيرفت . خوانندهء محترم براى اطلاع بيشتر و بررسى دقيقتر حديث مذكور مىتواند به منابع زير مراجعه كند : النص و الاجتهاد ، سيد عبد الحسين شرف الدين : 420 - 422 ، تحقيق و تعليق ابو مجتبى و الى المجمع العربى بدمشق ، سيد عبد الحسين شرف الدين ، 82 - 87 و الميزان فى تفسير القرآن ، سيد محمد حسين طباطبايى ، ج 20 : 329 .
( 1 ) . عمران بن ملجان ، ابن تيم ، ابن عبد اللّه ، ابو رجاء عطاردى بصرى ( 107 ه . ق ) تابعى . ( تهذيب التهذيب ، عسقلانى 8 : 140 ) ؛ نيز - ص 469 .
( 2 ) . فضائل القرآن ، ابو عبيد : 36 و در المنثور ، سيوطى ، ج 6 : 368 .
( 3 ) . محمد بن مسلم بن عبيد اللّه بن عبد اللّه بن شهاب بن عبد اللّه بن حارث بن زهره ، زهرى ( م 123 ه . ق ) تابعى ، فقيه و حافظ حديث . ( تهذيب التهذيب ، ابن حجر 9 - 445 )