همچنان ادامه داد تا
« . . . وَ لَا الضَّالِّينَ . »
« 1 »
به دو دليل نمىتوان در خصوص اولين آيات نازل به اين حديث تمسك كرد . اول آن كه از اين روايت به دست نمىآيد كه پيامبر ( ص ) سورهء فاتحه را در آغاز نبوت هنگامى كه در غار حرا بوده است از طريق وحى آشكار شنيده باشد . چيزى كه اين حديث به دست مىدهد آن است كه پس از آغاز نبوت و بعد از آنكه پيامبر ( ص ) نزد ورقة رفت و پس از آنكه به كرات بانگى شنيد و ورقة به او توصيه كرد بايستد و بشنود آن ندا چه مىگويد ، سورهء فاتحه نازل شده است . و اين امر محل بحث ما نيست . آنچه ما در پى آنيم اين است كه نخستين آياتى كه بر پيامبر ( ص ) نازل شده كداماند .
دوم آن كه اين حديث مرسل است و نام صحابى از سند آن حذف شده است ؛ بنابراين در حدى نيست كه با حديث مرفوع عايشه معارضه كند . بنابراين قول سوم نيز از درجهء اعتبار ساقط مىشود ، و قول اول همچنان پابرجا مىماند .
گرچه صاحب كشاف « 2 » اين قول را به اكثر مفسران نسبت داده است « 3 » ، ابن حجر اين انتساب را رد كرده تصريح مىكند كه تنها تعداد كمى از مفسران اين قول را پذيرفتهاند . « 4 »
قول چهارم
نخستين آيهاى كه نازل شد
« بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ »
است . صاحبان اين رأى به خبرى كه واحدى « 5 » به سند خود از عكرمه و حسن نقل كرده ، استناد مىكنند . متن خبر چنين است : « نخستين آيهاى از قرآن كه نازل شد بسم اللّه الرحمن الرحيم و نخستين
هامش
( 1 ) . دلائل النبوة و معرفة احوال صاحب الشريعة ، ابو بكر بيهقى ، السفر الثانى : 158 .
( 2 ) . محمود بن عمر بن محمد بن احمد خوارزمى زمخشرى ، جار اللّه ، ابو القاسم ( 467 - 538 ه . ق ) مفسر و اديب معروف از آثار اوست : اساس البلاغة ، المفصل ، الكشاف . ( الأعلام زركلى ، 7 : 178 ) نام كامل كتاب اخير الكشاف عن حقائق التنزيل و عيون الاقاويل فى وجوه التاويل است .
( 3 ) . الكشاف ، زمخشرى ، ج 4 : 775
( 4 ) . الإتقان ، سيوطى ، ج 1 : 91
( 5 ) . علىّ بن احمد بن محمد بن علىّ بن متّويه ، ابو الحسن واحدى ( 468 ه . ق ) مفسر و اديب . از آثار اوست :
البسيط ، الوسيط و الوجيز كه هر سه در تفسير قرآن است . شرح ديوان المتنبى و اسباب النزول ( الأعلام زركلى ، 4 : 255 )