اصالت قرآن و محفوظ ماندن آن از تغيير و تبديل است :
« . . . لا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ . »
« 1 »
هدف ما در اين مبحث آن نيست كه نخستين و آخرين آياتى كه در خصوص يكايك دستورها و تعاليم اسلامى نازل شد سخن بگوييم . زيرا كشف اينگونه آيات در هر موضوع هدفى دوردست و دستيابى به آن نيازمند تلاشى گسترده است و خود اقتضاى تأليفى جداگانه دارد . اين مطلب در جاهاى ديگرى بررسى شده و مىتوان به آنها مراجعه كرد . آنچه در اين بحث قابل بررسى و ارزيابى است دو چيز است :
1 . اولين آيه و آخرين آيهء نازل به مفهوم مطلق كه مقصد اصلى ما را در اين مبحث تشكيل مىدهد .
2 . نمونههايى از اولين و آخرين آياتى كه دربارهء بعضى از احكام تشريعى نازل شده است . به عبارت ديگر ، اولين و آخرين آيات نازل به مفهوم اضافى كه اختصاص به بعضى از احكام دارند .
نخستين آيهء نازل به مفهوم مطلق
دربارهء نخستين آيه نازل چهار قول وجود دارد :
قول اول
بنابراين قول ، كه صحيحترين اقوال نيز هست ، آيات ابتداى سورهء علق از
« اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ »
تا آيهء
« عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ »
« 2 » نخستين آياتى است كه بر پيامبر ( ص ) نازل شده است . دلايلى كه اين نظر را تأييد مىكنند عبارت است از :
1 . بخارى و مسلم از عايشه ، امالمؤمنين ، حديثى طولانى به شرح زير روايت كردهاند :
آغاز وحى بر رسول خدا ( ص ) هنگام خواب و به صورت رؤياى صالحه بود . و او رؤيايى نمىديد مگر آنكه چون سپيدى صبح روشن و بىابهام بود . سپس ، علاقه به تنها ماندن در او پديد آمد و در غار حراء خلوت مىگزيد و قبل از آنكه به سوى خانوادهاش بازگردد و غذايى توشهء خود سازد ، شبهاى زيادى را به
هامش
( 1 ) . « سخنان خداى را دگرگونى نيست . اين است رستگارى و كامگارى بزرگ . » ( يونس : 64 )
( 2 ) . علق : 1 - 5