قَلى »
« 1 » . سپس مولايش آن حضرت را از ترك « إن شاء اللّه » گفتن در وعدههاى خود نهى كرد و فرمود : « و لا تقولن لشيء إنى فاعل ذلك غدا إلا أن يشاء اللّه و اذكر ربك إذا نسيت و قل عسى أن يهدين ربى و لأقرب من هذا رشدا » « 2 » . و هنگامى كه جبريل پس از اين تأخير و قطع وحى نازل شد ، و آنچه را خداوند دربارهء پيامبر فرموده بود برايش نقل كرد :
« وَ ما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ ما بَيْنَ أَيْدِينا وَ ما خَلْفَنا وَ ما بَيْنَ ذلِكَ وَ ما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا »
« 3 » . يعنى علت عدم زود فرودآمدن وحى بر خلاف تصور قريش ، روى گرداندن خداوند از او نيست ؛ بلكه علت عدم جواز نزول است كه در آن حكمتهاى بلندى نهفته است . ما برخى از اين حكمتها را در بحث از اسرار نزول تدريجى قرآن در جلد اول همين كتاب برشمرديم . در اينجا صرفا بر اين نكته تأكيد داريم كه تأخير در نزول وحى خود دليل آن است كه قرآن وحى خداوند توانا و رحيم است ، نه كلام پيامبر ( ص ) .
چهارم ، روايتى كه مىگويد هنگامى كه خداوند اين آيه را نازل فرمود :
« . . . وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ . .
. » « 4 » . قلب اصحاب فروريخت و به شدت ترسيدند زيرا آنان از اين آيه چنين فهميده بودند كه خداوند متعال از آنان به خاطر هر فكر و خيالى ، از جمله خيالات پست كه از خاطر ايشان گذشته باشد ، حساب خواهد كشيد . ازاينرو ، به آن حضرت عرض كردند : « اى رسول خدا ، ما تاب تحمل اين آيهاى كه بر ما نازل كردهاى نداريم . » پيامبر ( ص ) به ايشان فرمود : « أ تريدون أن تقولوا كما قال أهل الكتابين من قبلكم : سمعنا و عصينا ؟ بل قولوا
سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ »
« 5 » . آنان اين جمله را تكرار و بدان به درگاه خداوند تضرع مىكردند تا اينكه
هامش
( 1 ) . « سوگند به روشنايى و برآمدن روز ، و سوگند به شب چون درآيد و آرام گيرد ، كه پروردگارت نه تو را فروگذاشته و نه دشمن داشته است . » ( ضحى : 1 - 3 )
( 2 ) . « و هيچچيز و هيچ كارى را مگوى كه من فرداكنندهام آن را ، مگر آنكه [ گويى اگر ] خدا خواهد . و چون فراموش كنى ، پروردگارت را ياد كن و بگو : اميد است كه پروردگارم مرا به راه صوابى كه نزديكتر از اين باشد راه نمايد . » ( كهف : 23 ) - لباب النقول فى أسباب النزول ، سيوطى ، حاشيه تفسير جلالين : 532 .
( 3 ) . « و ما [ فرشتگان ] جز به فرمان پروردگار تو فرودنمىآييم . او راست آنچه فرا پيش ماست و آنچه پشت سر ما و آنچه ميان آن است . و پروردگار تو فراموش كار نيست . » ( مريم : 64 )
( 4 ) . « . . . و اگر آنچه در دل داريد آشكار يا پنهان كنيد ، خدا شما را به آن حسابرسى مىكند . » ( بقره : 284 ) - اسباب النزول ، واحدى : 253 .
( 5 ) . « آيا مىخواهيد همچنانكه يهود و نصارا پيش از شما گفتند ، بگوييد پروردگارا شنيديم و نافرمانى