پيامبرش متذكر شد كه فريب ظاهر منافقان را نخورد ، زيرا در وراى اين ظاهر پستترين نيات نهفته است ؛ و خداوند به آنچه پنهان مىدارند آگاه است . احتمالا اين نكتهء لطيف بر خوانندهء محترم پنهان نمانده است كه عبارت عتابآميز در آيهء مذكور با عفو و بخشش خداوند خطاب به پيامبر ( ص ) آغاز شده است . « 1 »
« ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَ اللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَ اللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ . لَوْ لا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ . فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالًا طَيِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ
. » « 2 » داستان اين بود كه روز بدر هفتاد تن از اشراف قريش به اسارت مسلمانان درآمدند . پيامبر ( ص ) دربارهء ايشان با اصحاب خود مشورت كرد . بعضى از ايشان طرفدار شدت عمل و كشتن اسيران بودند ، و بعضى بر اسيران دلسوزى و ترحم كرده آزادى آنان را در مقابل فديه پيشنهاد مىكردند . پيامبر ( ص ) طبعى مهربان داشت ، و هرگاه ميان دو كار مخير مىشد ، آن را كه آسانتر بود ، مشروط بر آنكه گناه نباشد ، برمىگزيد . لذا به مقتضاى طبع كريم و مهربان خويش نظر گروه دوم را پذيرفت ، با اين اميد كه اسيرشدگان مسلمان شوند و يا خداوند از صلب ايشان فرزندانى به جهان آورد كه او را پرستش كنند و بزرگ بدارند ، و مسلمانان نيز در شرايط فعلى از فديه و مالى كه در مقابل آزادى آنها به دست مىآيد در امور فردى و اجتماعى خويش بهرهمند شوند . اما ديرى نگذشت كه آياتى كه خطاى اجتهاد پيامبر را در خود ثبت داشت نازل شد . اگر قرآن كلام محمد ( ص ) بود ، خطاى خود را [ در كتاب آسمانى ] ثبت نمىكرد . نكتهء ديگر آنكه در اين آيات چيز شگفتآورى وجود دارد و آن جمع ميان امور متضادى است كه به اين شكل در روح بشر جمع نمىشود . آيه با انكار و مردود شمردن يك عمل شروع مىشود : « هيچ پيامبرى را نسزد كه او را بنديان باشد . . . » و به دنبال آن انكار عتابآلود و بىرحمانه و سخت و بيم و انذار از عذاب آمده است :
هامش
( 1 ) . حلية الأولياء فى طبقات الأصفياء ، ابو نعيم اصفهانى ، ج 1 : 43 - 42 ؛ الجامع لأحكام القرآن ، قرطبى ، ج 8 : 47 - 46
( 2 ) . « هيچ پيامبرى را نسزد كه او را بنديان باشد ، آنگاه كه با كشتار در زمين چيره و پيروز شود . شما كالاى اين جهان را مىخواهيد ، و خدا آن جهان را مىخواهد . و خدا تواناى بىهمتا و داناى با حكمت است .
اگر نوشته و فرمانى از [ فرمانهاى ] خدا پيشى نگرفته بود ، در آنچه ستانديد شما را عذابى بزرگ مىرسيد .
اينك از آنچه غنيمت گرفتيد حلال و پاكيزه بخوريد و ترس از خدا را پيشه كنيد كه خدا آمرزگار و مهربان است . » ( انفال : 67 - 69 )