خداوند است و همانند ساير بندگان بر او نيز افتقار بندگى است ، كه از جملهء آن اشتباه در اجتهاد است . بدين سبب برعكس مسيحيان كه دربارهء فرزند مريم به غلو گمراهى دچار شدند ، مسلمانان در بزرگداشت پيامبر غلو نكردند و در مدح و ستايش او گمراه نگشتند .
رسول خدا بارها به اين نكته توجه داده مىفرمود : « لا تطرونى كما أطرت النصارى ابن مريم . إنما أنا عبد . فقولوا عبد اللّه و رسوله . « 1 » » ، « إنما أنا بشر مثلكم . و إن الظن يخطئ و يصيب . و لكن ما قلت لكم قال اللّه فلن أكذب على اللّه . » « 2 » و « إنما أنا بشر ؛ و إنكم تختصمون إلىّ ، فلعل بعضكم أن يكون ألحن بحجته من بعض ، فأحسب أنه صادق فأقضى له على ما نحو ما أسمع . فمن قضيت له به حق مسلم ، فإنما هى قطعة من النار فليأخذها أو ليتركها . » « 3 »
مطالب اين بخش را در سه محور مىتوان خلاصه كرد :
1 . خطاى پيامبر ( ص ) از جنس خطاهاى معروف ، همچون مخالفت صريح با امرى از اوامر الهى يا ارتكاب عملى زشت كه بسيارى از افراد ضعيف النفس مرتكب مىشوند ، نيست . بلكه خطاى آن حضرت در امورى بود كه نصى دربارهء آنها در دست نداشت ، لذا از فكر و انديشهاش استفاده مىكرد و تمام تلاش خود را به كار مىبست ؛ و اما علىرغم اين همه ، گاه دچار خطا مىشد .
2 . خداوند متعال هرگز رسولش را بر خطا باقى نمىگذارد ، زيرا باقى گذاردن او بر
هامش
( 1 ) . « در حق من چنانكه مسيحيان در حق فرزند مريم روا داشتهاند مدح و ستايش روا مداريد . من بندهام .
پس بگوييد : بنده و رسول خدا » . صحيح البخارى ، كتاب الأنبياء . باب « و اذكر فى الكتاب مريم اذ انتبذت من أهلها . »
( 2 ) . « من بشرى همچون شما هستم . حدس و گمان گاه اشتباه مىكند و گاه به حقيقت مىرسد . اما آنچه به شما گفتم خداوند فرموده است ؛ و من هرگز بر خداوند دروغ نمىبندم . » مسند الإمام احمد حنبل ، ج 1 : 163 ( با اختلاف در لفظ و شباهت مضمون ) ؛ سنن ابن ماجه ، كتاب الرهون ، باب 15 : ح 2470 .
( 3 ) . « من بشرم . شما كه اختلاف خود را نزد من مىآوريد ، شايد بعضى در اقامهء حجت و برهان نسبت به بعضى ديگر سخنورتر و بليغتر باشيد ، و من گمان مىكنم كه همو صادق است و بر حسب آنچه از او مىشنوم به سود او داورى كنم . پس ، اگر چنان شد كه به زيان مسلمانى داورى كردم ، حكم من براى آنكه حق به او داده شده پارهاى از آتش است ، خواهد بگيرد خواهد رهايش كند . » صحيح البخارى ، كتاب كتاب الحيل ، باب 20 و كتاب الأحكام ، باب موعظة الإمام للخصوم ؛ صحيح مسلم ، كتاب الأقضية ، باب 3 : ح 4 ( 1713 ) ؛ سنن ابى داود ، كتاب الأقضية ، باب فى قضاء القاضى إذا أخطاء ؛ سنن النسائي ، كتاب آداب القضاة ، باب 13 : ح 4991 ؛ سنن ابن ماجه ، كتاب الأحكام ، باب 5 : ح 2317 .