اشتباه كند تا ترس از اشتباه در اجتهاد ، آنان را از اجتهاد بازندارد ؛ و ببينند كسى كه از هر نظر برترين خلق خداوند است اشتباه مىكند و علىرغم اشتباه خود از اجتهاد بازنمىايستد ، بلكه در طول عمر خويش همواره در مواردى كه وحى دربارهء آنها نازل نشده اجتهاد مىكند ؛ و بر اين اساس مردم را به بهرهگيرى از عقل و خردشان تحريض كند و فكر بشر را از جمود و ركود آزاد سازد . همچنين ، حكمت خداوند اقتضا مىكرد كه پيامبر آنجا نيز كه كشف وجه صواب برايش ممكن نمىشد همچنان بر طريق صواب باشد تا مردم بدانند كه اجتهاد او همچون اجتهاد ايشان نيست ، بلكه اجتهادش براى آنان حجت است ، زيرا او از جانب پروردگارش تأييد مىشود و مولايش دايما او را رهبرى مىكند تا در امور اجتهادى بر خطا و اشتباه نماند ؛ در نتيجه ايمان مؤمنان به او افزون گردد و به هر آنچه مىفرمايد اطمينان يابند ؛ و همچون او در برابر حق هرگاه آشكار گشت خاضع باشند ؛ كما اينكه خود پيامبر در برابر حق تسليم بود و آن را اعلام مىكرد ؛ و هرگاه دچار خطايى مىشد ، آشكارا اشتباهش را مىگفت ، و عزت و بزرگى را به قيمت گناه و معصيت نمىخواست و عظمت او را از حق بازنمىداشت و اين راز بزرگى و پويايى پيامبر و اسوه و الگو بودن در تربيت امت همين بود :
« لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً »
« 1 » اين ننگ بزرگى براى كرامت بشر است كه جمود به خرج داده اجتهاد نكند ، در حالى كه شايستگى اجتهاد را دارد ؛ يا مجتهدى ، هر چند بلندمرتبه ، پس از آنكه خطايش بر او آشكار گشت ، همچنان بر نظر خويش جمود ورزد ، بااينكه بازگشت به حق فضيلت و بهتر از لجاجت در باطل است . و كمال مطلق تنها از آن خداوند است . در حديث آمده است : « كل بنى آدم خطّاء و خير الخطّائين التوابون . » « 2 »
در حكمتها و اسرار اشتباهات اجتهادى پيامبر ( ص ) ، علاوه بر آنچه ذكر كرديم ، نكتهء ديگرى وجود دارد كه ارزشمند و مهم است و آن ارائهء دلايل مادى مبنى بر بشر و بنده بودن رسول خدا ( ص ) است ، و اينكه او ، كه برترين خلق خداست ، بندهاى از بندگان
هامش
( 1 ) . « هرآينه شما را در پيامبر خدا نمونه و سرمشق نيكو و پسنديدهاى است ، براى كسى كه به خدا و روز بازپسين اميد مىدارد و خداى را بسيار ياد مىكند . » ( احزاب : 21 )
( 2 ) . « فرزند آدمى خطاكار است ؛ بهترين خطاكاران توبهكنندگانند . » سنن الترمذى ، كتاب القيامة ، باب 49 ، ح 2499 ؛ سنن ابن ماجه ، كتاب الزهد ، باب 30 : ح 4251 .